| Истелге комитединиң 15 чылынга |
2011 чылдың январь 15-те Россия Федерациязының Истелге комитединиң Тыва Республикада салбыры тургустунган. 2026 чылда ол 15 дугаар чыл бодунуң ажыл-чорудулгазын уламчылап турар. Бо чылдың январь 15-те юбилейин таварыштыр байырлыг хуралды база эрттирген. Ынчангаш ук адырның ажылдакчыларының бирээзи-биле силерни таныштырар-дыр бис.
РФ-тиң Истелге комитединиң ТР-де салбырының истелге эргелелиниң криминалистика килдизиниң криминалист истекчизи Чараш-оол Чамзырынович Ооржак ук адырда ниитизи-биле 17 чыл ажылдап чоруур. Бо үе дургузунда ол хөй-хөй шаңналдарның эдилекчизи болуп, үре-түңнелдиг ажылдап келген. Оларның аразында 2013 чылда “Кожууннар аразының истелге килдистериниң тергиин истекчизи”, 2023 чылда “Тергиин криминалист истекчи” болганы ооң хөй-ле чылдар дургузунда ажылдаан улуг арга-дуржулгалыын көргүзүп турар.
Ол Барыын-Хемчик кожууннуң Ак-Довурак хоорайга төрүттүнгеш, өскеш, школаны аңаа дооскан. Бичии Чараш-оол истелге органнарынга ажылдаар азы погоннарлыг кандыг-ла-бир кижи болур мен деп бодавайн-даа чораан. Ол бичиизинде ужудукчу, танкист, космонавт болур күзелдерлиг турган. Ооң ачазы автолавка чолаачылап, авазы бухгалтер мергежилдиг чораан. Школаны доозуп тура ол төөгү болгаш ниитилел эртемнериниң башкызы болур күзелдиг апарган. Найысылал Кызылга өөредилге черинче дужаап кирер дээш чедип келгеш, 5-ле борбак олутче 75 кижиниң аразынга шылгалданы дужаап, бодунуң билиин шенээн. Ынаар кирери болдунмайн барза-даа, ынчангы экономика факультединиң чаа ажыттынган юриспруденция салбырынче шылгалдаларны дужаагаш, өөренип кире берген. Үшкү курска өөренип тургаш, милицияга ажылдаар мен деп бодап турган. А кажан Тываның күрүне университедин доозуп тургаш, Истелге комитеди деп албан чери барын билип алгаш, ынаар ажылдаар күзели одунган. Дипломун холунга алгаш, күзээн черинге документилерин тудуп алгаш четкен. Чаа дооскан аныяк кижини истекчиниң дузалакчызы кылдыр хүлээп алган. “Дээди өөредилге черин дооскаш, каяа ажылдаар дугайында шилилге эгелээн. Бо албан чериниң дугайында орта билбес-даа турган мен. Бар деп дыңнааш-даа, чогум чүнү кылып турар улузул деп чүвени билбес турдум. Доозуп тургаш, сонуургай бергеним ол” – деп, Чараш-оол Ооржак демдеглээн.
Шак ынчаар төлевир чокка ажылдааны ооң күзелиниң күштүүн көргүзүп турган. Барык 2 чыл дургузунда дузалакчы болуп ажылдааш, кажан РФ-тиң Прокуратуразының чанында Истелге комитеди 2011 чылда эде тургустунгаш, РФ-тиң Истелге комитеди апаарга, истекчи болуп ажылдап эгелээн. “Истекчиниң дузалакчызы болуп ажылдап турумда, баштайгы бергелер турган. Ойталап кааптар бодалдар болганчок келир. Ынчалза-даа ам-даа эчизинге чедир манаптайн, черле хүлээп алыр боор деп идегел-биле кызып ажылдап турдум. Хүлээп алыр деп аазааш, хүлээвейн-даа баар, өске кижини-даа хүлээп алыр турган” – деп, Чараш-оол Ооржак сактып чугаалаан. Ол чүгле баштайгы базымнарның бергелери дээрзин ол демдеглээн. Чаа дооскан аныяк специалистиң мурнунга хөй-ле бергелер таваржып турган. Ынчалза-даа ол ада-иезиниң күжүн үнелеп, оларның идегелин өжүрбес дээш, дыка-ла кыскан. “Бо ажылга ажылдаарга, тодаргай ажылдаар үе чок, дүне-хүндүс дивес ажылдаар, кандыг-даа үеде кыйгыртыптар. Баштайгы үеде ада-ием-биле чурттап тургаш, неделя дургузунда-даа көрүшпейн баар турдувус. Ажылдааш келиримге, ада-ием удуп чыдар, оттуп кээримге, олар ажылдап чорупкан болур. Бо кандаай ажылда ажылдай бердиң, үнүп алыр сен бе азы деп-даа турдулар. Ынчалза-даа ол хире эгелеп алгаш, канчап ара кааптар боор деп бодалым-биле улаштыр ажылдап артым” – деп, криминалист истекчи чугаалаан.
Истекчи криминалист кижиниң ажылы амы-хууда амыдырал чүгле бар деп чугаалап турардан башка, ону чурттап эртер үе-даа чок, ооң чуртталгазы ажылынга-ла эртер дээрзин Чараш-оол Ооржак демдегледи. Бажыңынга дүн чарып алыры безин ховар. Чамдыкта харын-даа ажылынга 2-3 шак дургузунда удупкаш, чунупкаш, улаштыр ажылдай бээрин ол чугаалады. Бүгү улус Чаа чыл байырлалын уткуп турда, чок болган кижи чанынга бижиттинип олурган үелер-даа бар. Азы-ла болза орукта бар чыдар боор. Истекчиниң өөнүң ишти ажы-төлү-биле кады боттары-ла байырлалдарны уткуп, хүннер ынчаар-ла эртип турар.
17 чыл дургузунда ажылдан ойталап кааптар бодалдар шыдамыккай истекчиге эвээш эвес турган. Ол ада-иезиниң күжүн аажок үнелээр. Ада-иезиниң аъшкарып-чемгерип, хепкерип, өөредилгезиниң өртээн төлеп, кызыл дерин төп чорааш, эртем-билигге чедирип каанын сактып келгеш, төрээн кижилериниң идегелин чидирбес дээш, тура дүшпейн ажылдап кириптер. “Чоорту өг-бүлелиг, ажы-төлдүг болуп, оларның мурнунга улуг харыысалгалыг апаргаш, ажылдан үнер-кирер дугайында бодалдарым читкен” – деп чугаалаан.
Истекчи кижи аар, онза аар, назы четпээннерге хамаарышкан, экономиктиг дээш кем-херек үүлгедиишкиннериниң кандыызын-даа истээр. Чамдык таварылгаларда аныяк истекчилер ол бүгүнү угбайн баар. Ылаңгыя бичии кожууннарга кем-херек үүлгедиишкиннери улай-улай болгулаптарга, кончуг берге. Бо бүгүнү шыдажып эрте берген кижилер улаштыр ажылдап, депшип чоруй баар. Истекчи ажылдың берге болганындан кадрлар саны чамдыкта көвүдей-даа бээр, эвээжей-даа бээр.
Истекчиниң дузалакчызы кылдыр ийи чыл ажылдаан соонда, бодунуң ажылчын базымнарын өскен-төрээн Барыын-Хемчик кожуунунуң истелге килдизинге истекчи кылдыр эгелээн. Аңаа ийи чыл ажылдааш, Эрзинниң кожууннар аразының истелге килдизинче шилчээн. Ийи чыл болганда Улуг-Хемче чорупкан. Бир чыл болганда Барыын-Хемчик кожууннуң криминалист истекчизи кылдыр депшээн. “Бодуңнуң төрээн чериң-дир, ол девискээрни база эки билир боор сен деп бүзүрээш, саналдаарга, чөпшээрештим. Харыысалга улуг болурун билгеш-даа, бергелерден кортпайн, болдунмаза-даа, өске кожуунче истекчилеп чоруптар мен деп бодалым-биле криминалист кылдыр ажылдап кириптим”– деп, Чараш-оол Ооржак чугаалады. 2016 чылдан 2023 чылга чедир төрээн кожуунунга криминалист кылдыр ажылдааш, найысылал Кызылче депшээн. Ол амгы үеге чедир РФ-тиң Истелге комитединиң ТР-де салбырының истелге эргелелиниң криминалистика килдизиниң криминалист истекчизи кылдыр ажылдап чоруур. “Төп черде амыдырал-даа, ажы-төлдүң сайзыралынга-даа эки болур боор дээш, чөпшээрешкеш, өг-бүлем-биле көжүп чедип келдим” – деп, ол демдегледи.
Криминалист истекчи апаарынга чедир хөй-ле бергелерни ажып эртип, шыдажып, уйгу-чыдын чок ажылдаар апаар. Чаа келген истекчилер колдуунда бичии кожууннардан эгелеп алыр. Эки ажылын көргүскен соонда, улуг кожууннарже шилчиир. Кажан истекчи болуп ажылдааш, хөй-ле арга-дуржулганы шиңгээдип, кадыг-бергени ажып эрткен шыдаар кижилер криминалист апаар. Анаа истекчи кижиниң ажылы безин кончуг берге дээрзин Чараш-оол Ооржак чугаалаан: “Кожууннарга ажылдап чеде бээрге, амыдырап-чурттаар талазы-биле безин бергелерни кижи эртер. Орай-дүнеге чедир ажылдап турда, садыглар-даа, чемненир черлер-даа хагдынар, удуур-чыдар чер база тывылбас. Кандыг-даа байдалга чурттаар апаар. Чамдык аныяктар ындыг байдалга шыдашпайн чоруй баар. Бо ажылдың черле берге талалары-ла хөй. Аңаа чүгле эң-не шыдамык кижилер артар. Хан-чин, дерзии "араатаннарның" холундан чок болган кижилерниң мага-бодун көөрү, когараан кижилерниң ыы-сыызын үргүлчү дыңнаары дээш оон-даа өске. Ол бүгү кижиниң иштики күжүн чиир, сагыш-сеткилин аартыр. Өскелерниң аарышкызын чоокка албас дээрге-даа, чайгаар-ла кээргенчиг, аарышкылыг апаар. Ылаңгыя чаш болгаш элээди ажы-төл-биле болган кем-херектер угаан-бодалдан, сагыштан чылдары-биле үнмес”.
Истекчи кижи кандыг-даа херектерни истээр, а криминалист истекчи эрткен чылдарда чедир ажыттынмаан, будулгаазынныг, берге херектерни, чаа болган нарын херектерни истээринге истекчиге дузалажып, кады ажылдаар, экспертизалар томуйлаар дээрзин Чараш-оол Ооржак тайылбырлаан: “Криминалист кижиниң ажылындан кем-херек үүлгедиишкинин үе-шаанда шын кылдыр истээри кончуг хамааржыр. Херек болган черге бижек дээн ышкаш чүүлдерни шын хаптап, салаа изин шын тып, когараан кижиниң ханын, материалдарын шын шыгжап алырындан үүлгедикчини шын тодарадып алыры хамааржыр. Ол бүгүнү шын эвес кылыр болза, чепсекте хол изи балалып болур, ханны шын эвес шыгжап каарга, ол үрелип, экспертиза чорудары болдунмайн баар. Кижиниң ханын чогуур дүрүмнерни сагып тургаш, шыгжап каарга, чылдар дургузунда шынарын чидирбес, шыгжамырга чыдар. Кажан херекти истептер хире чаа аргалар тыптып келирге, хөй чыл эрткен-даа болза, катап база ук херекти көдүртүп, истелгени чорудуп болур аргалыг”.
Криминалист истекчи кижиниң ажылы колдуунда кожууннарда истекчилерге дузалажыр, чаа болган нарын херектерни изии-биле, шалыпкыны-биле ажыдар, кем-херек үүлгедиишкини болган черге истекчиге дуза кадар, ажыы-биле чугаалаарга, истекчи кижиниң башкызы болур дээрзин криминалист демдеглээн: “Бистиң артывыста хөй-ле истелге ажылдарын чоруткан чылдар бар. Боттарывыстың кылып чораан частырыгларывысты, өскелерниң өөредип каан арга-дуржулгазын, билиглерин чаа истекчилер-биле үлежип, кады демнежип ажылдаар ужурлуг бис”.
Чоок кижизин чидирери, ылаңгыя бир-ле кижиниң холундан амы-тынындан чарылган таварылгада сагыш-сеткилге канчаар-даа аажок берге дээрзин билир бис. Чамдык таварылгаларда үүлгедикчилер изин будап, херекти истээринге шаптыктап, туттурбайн-даа баар. Ылаңгыя ынчан когараан кижи чылдары-биле чоок кижизин узуткаан кижиниң туттурбаанынга, кеземче херээнге онаашпаанынга хомудап, өжээн-кылыы хайныгып чоруур. Ынчангаш каш-даа чыл эрткенде, ындыг херектерни истеп, буруулугну тудуп-хоругдап каар байдалды тургузуптары когараан кижилерниң сагыш-сеткилин чиигетпейн канчаар. “Ылаңгыя төлүн чидирген ие кижи 10-20-даа чыл эртерге, ол болуушкун дүүн чаа болган дег хомудап, ыглап-сыктаар. Ажыттынмаан херекти истеп үндүрүп эккээрге, четтиргенин илередип келирлер-даа бар. Ооң уламындан кижилерге дузалажыксаары, аарышкызын чиигедип бээр күзел улам күштелип, ажылдаар күштү бээр” – деп, криминалист истекчи чугаалаан.
Криминалист кижи бодунуң удуртулгазында истекчилерни эки өөредип алырындан база ооң ажылының деңнели хамааржыр. Ындыг-даа болза өөредип алган истекчилери болганчок депшип чоруй баар. Дараазында келген истекчилерни база өөредир апаар. “Барыын-Хемчикке криминалист истекчи кылдыр ажылдап турумда, удуртулгамга 5 истекчи турган. Олар график ёзугаар солчур, а мен оларның шуптузу-биле үзүк-соксаал чок ажылдаар турдум. Ынчангаш анаа истекчи биле криминалист истекчиниң ажылында ылгал улуг. Ынчалза-даа бодунуң удуртулгазында истекчилерни криминалист кижи эки өөредип алырга, чеже-даа хүннүң-даңның дыштанмайн ажылдап турза, ажыл бичии-даа болза чүгээр чиик болур”– деп, Чараш-оол Ооржак демдеглээн.
Ол эгезинден тура-ла эрги херектерни саналдаарга, хүлээп алгаш, сонуургалдыы-биле истеп эгелээн. Ынчалдыр-ла ооң ол талазы-биле арга-дуржулгазы улгаткан.
Бо ажылга чаңгыс черге олуруп алгаш, хөй номчуттунар, сайгарылгалар кылып, угаан ажылдадыры негеттинер. Ол ышкаш коргуш чок, дидим кылдыр бодун чаңчыктырар апаар. Янзы-бүрү кемдээшкиннерден чок болган кижи мага-боду, хан-чин канчаарга-даа коргунчуг. “Кажан чок болган кижиниң кемдээшкиннерин санап, бижип турар үеде дирлип келген ышкаш демдектер болганчок турар. Тыныпкан, чөдүрүпкен, хол-будун шимчедипкен ышкаш боор. Баштайгы удаа көөрге, коргунчуг” – деп, криминалист истекчи демдеглээн. Чаа ажылдап келген истекчилерни соок-бажыңче эдертип алгаш, канчаар эксперт чорударын база өөредир дээрзин ол демдегледи. Ылаңгыя бо ажылды шилип алган аныяк кыс уруглар эгезинде коргуп турза-даа, чоорту бичиилеп соок-бажыңче кирип тургаш, өөренир апаар. “Бо чуртталгада чок апарган эвес, а дириг кижи коргунчуг. Ол кижини канчап-даа болур”– деп, ол чугаалаан.
Истекчи-даа, криминалист-даа кижиниң ажылы чеже-даа берге болза, оларның ажылын төлептии-биле үнелеп, акша-шалыңын эки кылдыр төлеп берип турар. Ол ышкаш ажылдың кадыг-берге, кадыкка хоралыг болганы-биле 12 чыл болгаш хүндүлүг дыштанылгаже үне берип болур. Бистиң бо маадырывыс Истелге комитединиң юбилейлиг чылында ук адырда 15 чыл ажылдап турар. Чиңгине истекчи апарган үезинден алгаш көөрге, комитет-биле ол дең.
Ажыл чеже-даа берге болза, бодунуң хуузунда солун, ажыктыг талалары бар дээрзин Чараш-оол Ооржак демдеглээн: “Маңаа бо чылдар дургузунда ажылдап келгеш, янзы-бүрү херектер истеп, кижилер-биле чугаалажып, республиканың кожууннарынга барык шуптузунга, Россия иштинге база каяа-даа чедип кааптым”. Ук адырны сонуургаар аныяктарга боттарының күзелин чедип алырын йөрээп, арга-сүмезин ол каткан. Истелге эргелелиниң мурнундан доозупкаш келгеш, маңаа ажылдаар шынзылгаларны берип турар. Ону колдуунда өскүс арткан ажы-төл ап турарын ол дыңнатты. Ук шынзылга-биле Москвада, Санкт-Петербургта Истелге комитединиң академияларынга өөренир аргалыг болур. Доозуп алгаш келирге, ажылчын олут манап турар. “Болдунмаза, муңгараан херээ чок. Кайы-даа дээди өөредилге черинге юридиктиг эртемни чедип алгаш, кээп ажылдап болур” – деп, истекчи криминалист чугаалаан. Ол бодунуң Тываның күрүне университединге өөренип чораан үелерин, башкыларының өөредип каанын улуг үнелел-биле көөр. “Ынчан бис өөренип кирип турувуста, юриспруденция салбыры чаа тургустунуп турган болгаш, ном-дептер чедишпес боорга, чаңгыс номну-даа оочурлап, немей номнарны-даа акша окташкаш, садып ап турдувус. Өөренир эптиг байдалдар чоорту тургустунган. Ынчалза-даа башкыларывыс бисти чагып-сургап, чогуур билиглерни сөңнеп, келир үениң төлептиг специалистери болзун дээш, аажок кысканнар. Ылаңгыя башкывыс ТывКУ-нуң юридиктиг факультединиң деканы, юридиктиг эртемнерниң кандидады Алла Лопсановна Монгуш бистиң ававыс дег сагыш човаар, бүгү талазы-биле дузалажыр, деткиир кижи. Чаңгыс курсчуларывыс-биле чыглып алгаш, эртем-билиг чедирип каан башкыларывыска байырлалдар үезинде удаа-дараа чедип, четтиргенивис илередип чоруур бис” – деп, Чараш-оол Ооржак студент үелерин сагынды.
Чаа доозуп келген специалистерни республиканың бичии хемчээлдиг кожууннарынче чорудар. Арга-дуржулгазы улгадырга, улуг кожууннарже депшидиптер. Ону ажып эртиптерге, дараазында чадаже белеткеп, криминалистиканың аңгы-аңгы салбырларынче ажылдаар арганы бээр. Республиканың истекчилери ай санында Истелге эргелелинге келгеш, өөредилгени эртип, билиин бедидип, быжыглап, истелгениң чаа-чаа аргаларын удаа-дараа шиңгээдип ап турарлар. Үе сайзыраан тудум кем-херек үүлгедиишкиннериниң чаа-чаа хевирлери тыптып турар. Оларны истээри-биле истелге адыры янзы-бүрү аргаларны база шинчилээш, ажылынга ажыглап, истекчилерге ук билиглерни дамчыдып берип турар. “Чижээ, компьютер чок үеде ооң-биле холбаалыг херектер турбаан. Амгы үеде ол кончуг нептереңгей апарган. Ынчангаш ук кем-херек үүлгедиишкиннерин канчаар истээрин, кандыг аргалар ажыглаарын өөренип көрүп каан. Албан черинге хамаарыштыр чугаалаар болза, 15 чыл юбилей дээрге көңгүс чаш назын болуп турар. Мурнувуста ам-даа билдинмес чүүлдер хөй. Ол бүгүнү өөренир, сайгарар, сайзыралче чүткүүр херек. Кем-херек үүлгедиишкиннерин көвүдетпейн, буруулуг кижилерни үе-шаанда тудуп, чогууру-биле истелге ажылын чорудар дээш, бо адыр ам-даа сайзыраар. Истекчилер саны турум эвес, бир эвээжеп, бир көвүдеп турар болганда, кандыг-даа үеде чаа кадрлар черле херек” – деп, Чараш-оол Ооржак чугаалаан.
Истелге комитединиң криминалистика салбырында истелге адырынга чаныш-сыныш чокка ажылдап, хөй-хөй бергелерни ажып эртип келген кижилер ажылдап турар. Мында ажылдап турар кижи бүрүзү хөй-ле арга-дуржулга болгаш билиглер-биле чепсегленген. Бо килдисте шупту 8 кижи кызымак ажылдап турар.
Чыжыргана СААЯ.
Чуруктарны маадырның хууда архивинден алган.
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26
