2026 чылдың май 1, 2 хүннеринде Москвага “24 шак маңнаар” (Сутки бегом) деп 35 дугаар улуг марафонга, Россия чемпионадынга тыва спортчу Уяраш Монгуш киришкеш, бир хонук дургузунда 241 километрни соксаал чок эрткеш, Россияның аңгы-аңгы булуңнарындан келген 61 марафончунуң аразындан 9 дугаар черни ээлээш, РФ-тиң чиик атлетикага спорт мастери атты күүсеткен.
Бо болуушкун тыва спорттуң чиик атлетика хевиринге болуп көрбээн төөгүлүг барымдаа кылдыр демдеглеттинген. Чүл дээрге Тывада Чиик атлетика федерациязы чаа-ла тургустунуп турда, кымның-даа семевейн турганы эң-не берге марафонга аныяк спортчу киришкеш, төрээн республиказын алдаржыткан. Хөйнү кайгаткан спортчудан белен эвес эрткен оруунуң дугайында номчукчуларга чугаалап бээрин дилеп, редакцияже чалаан бис. Ам аңаа сөс:
— Эки хүннүң мендизи-биле, хүндүлүг номчукчулар! Бодумнуң ук-төөгүм Барыын-Хемчиктиң Аксы-Барлыктан мен. Ада-ием Розалия Монгушовна, Сергей Сарыг-оолович Сарыгларларның үш ажы-төлүнүң улуг оглу, Уранза, Азият дуңмаларымның акызы мен. Авам Кызыл-Мажалыктың эмнелгезинде ажылдап чоруур, ачам – сантехник кижи.
"Уктуг кижи угун салбас, уктуг идик чылыын салбас" деп тыва улустуң үлегер домаанда дег, мени таныыр улус Удувас-оол Сагаан-оолович Монгуш кырган-ачамны дөзээн деп чугаалажыр. Фамилиям база ооңуу. Кырган-ачам бүгү назынында бокс, хүреш, чадаг чарыш дээш спорттуң өске-даа хевирлеринге улуг хандыкшылдыг чораан. Ооң салдары-биле Ак-Довурактың 4 дугаар школазынче өөренип киргеш, эге класстан тура бокс, кикбоксту сонуургай берген мен. Харааданчыг чүүл, меңээ хөй чүүлдү айтып берип чораан үлегерлиг кырган-ачам 5 класс турумда, чок болган. Ынчан тренер башкым Мөңгүн-оол Холай-оолович Иргит мени холга алгаш, барык 20 чыл арга-сүмезин кадып, бо хүнге чедир чанымда чоруур.
БАШКЫЛАРНЫҢ ҮНЕЛИГ ЧУГААЗЫ
Маңнаар спортка сундулуг деп чүүлдү тренерим улуг класстарга өөренип турумда, эскерип каан. Баштайгы тиилелгелерим 9-11 класстар аразынга чарыштардан эгелээн. Ындыг-даа болза боксту, кикбоксту база кагбаан мен. Школа соонда Омскунуң күш-культура университединиң бокс факультединче өөренип киргеш, 2017 чылда доостум. Студент чылдарымда чадаг чарыш маргылдааларынга доктаамал киржип, 2, 3-кү черлерден дүшпес боорумга, университеттиң чиик атлетика факультединиң башкыларының, “Бо-ла хевээр уламчылаар болзуңза, чемпионнап болур-дур сен” дээни университет соонда, Ак-Довуракта Уругларның немелде чогаадылга бажыңынга башкылап турумда, бо-ла бажымга кирип кээр турду. Аңаа 3 чыл ажылдааш, чеже-даа самбо, хүреш башкылап ажылдазымза, чиик атлетикадан салдынмаан мен. Башкы ажылындан чорупкаш, маңнаар спортту колдадып, бодумнуң белеткелимни, шыдалымны эки хынангаш, республика чергелиг чадаг чарыштарга киржип эгеледим. 2023 чылда Наадым үезинде 42 километр хемчээлдиг чарышка 3-кү черни алгаш, 2024 чылда Наадымга тиилээш, Тыва Республиканың чиик атлетикага тергиин чемпиону болдум. Ону чедип алыры тоң берге болган.
ЧЕДИИШКИН ЧЕДИП АЛЫРЫНЫҢ 5 КҮЖҮ
Ол чарышка бир чыл дургузунда соксаал чок белеткенген-даа болзумза, маргылдаа үезинде 33 километрни эртип чорумда, бир будумнуң сиири тырта берген. Арткан хемчээлди аскак халып келген мен. Соомга маңнап чораан спортчу 3 хире километр чыдып калган турган, аскай бээримге, соомдан дораан чыпшыр маңнап келген. Финишче аравыс 7 хире секунда кирип келдивис.
Шак ынчан мага-боттан аңгыда, угаан шыңганнарын эки белеткээр болза эки деп чүвени билген мен. Кижи харыксырап, күш эвээжеп эгелээрге, угаан “Че ынчап хилинчектенип тургаш чоор сен, соксап кал. Шыдавас кижи чүү ынчап турар сен”– дээн ышкаш медээлерни кээргел чок берип, дүжүп бериптеринче ыдалап эгелээр. Кандыг-даа спортчу мындыг байдалдарга таваржып турган дээр болза, хөөредиг болбас. Меңээ бо байдалдарны ажып эртип алырынга 2013 чылдан тура харылзажып чоруур башкым Шолбан Багай-оолович Иргиттиң шажынчы билиглери, арга-сүмези дыка дузалыг болган. Канчап билир, келир үеде чедиишкинниг болуксап чоруур аныяктарга херек апаар чадавас, ол билиглер дугайында бодумнуң билип чоруурумну кысказы-биле чугаалап берзимзе, артык эвес ышкаш-тыр. Чижээ, чедиишкин чедип алырының 5 күжүнүң дугайында башкымның тайылбырындан билгеним:
Бирээде, мерген угаанныг болуру. Ол чүл дээрге, кандыг-даа таварылгада өскеге хора чедирбейн, бодунга ойнаштыг талазын угаап билири-дир. Ийиде, бодунга бүзүрел. Бир-ле чүүлдү эгелээрде, чедиишкин чедип алырынга бүзүрээри. Ону анаа-ла бодап алгаш, херек кырында чүткүвес болза, хоозун бодал болуп артып каар. Бодунга бүзүрээр кижи албан чедиишкинни чедип алыр. Мага-бот шыдаар-даа болза, бүзүрел чокта, чүү-даа бүтпес, 2 адыр баштыг ине-биле даараныры болдунмас дээни-биле дөмей. Үште, чүткүлдүг болуру. Мында эң-не кол чүүл – чалгааны тиилээри-дир. Чалгаа үш хевирлиг: чылдырарының чалгаазы, кылбазының чалгаазы болгаш бодун куду көрдүнери-дир. Мында бир-ле чүүлдү кылып шыдаптар тургаш, ону кылбас дээш, чылдагаан тывар азы чылдырарын кызар. Оон аңгыда “мен-даа багай кижи каяа шыдаар мен” дээн чижектиг бодалдарга алзыры. Ону тиилээр дизе, кылыр ужурлуг чүүлдү үезинде кылыр, тренировкаларны үспес, соң даарта бөгүнгү кылбаан азы кылган чүүлдүң эки, багай талаларын деңнеп көөрү чугула. Дөрт дугаары, чедиишкиннерин кезээде сактып чорууру, угаанны эки талаже хөөннеп алыры-дыр. Беште, угаан мөөңнээшкинин суларгай байдалче киирбези. Кезээде сергек, чарт угаанны тудуп алган чорууру-дур.
Бо башкывыс 2010 чылдан тура “Сүбедей” аныяктар агымын тургускаш, чүс-чүс оолдар-уругларга сарыг шажынның угаадыглыг билиглерин өөредип турар. Бо өөредиглер анаа-ла бурган башкыга чүдүп-тейлээри эвес, херек кырында амыдыралчы айтырыгларны шын шиитпирлээринге, нарын-берге үелерни ажып эртеринге, аныяк-өскенни шын орукче углап-баштаарынга дузалыг болуп турар.
ДЫЛ БИЛИР ТУРГАН БОЛЗА...
База бир солун марафон Моолдуң Улан-Батор хоорайынга 2025 чылдың майда болган. Эрзинниң Нарын чурттуг Пендэ Шойдуп деп эжим Моолга делегей чергелиг 42 километрниң улуг марафону болур, киржип көрем дээрге, чеде бээримге, 10 дугаар юбилейлиг марафон болуп турар болган. Аңаа Моол, Россия, Кыдат, Кения, Эфиопия дээш өске-даа 41 күрүнеден делегейниң шыырак дээн спортчулары киржип чедип келгенин дыңнааш, элээн сүрээдээн мен.
Стартты чарлаптарга, баштайгы одуругда улус аразынга маңнап үнүпкеш, марафоннуң 21 километрин 5-6 дугаарынга халып эрткеш, ийи дугаар долгандырыг дооступ, 42 километрни эрттир маңнап олурумда, организакчыларның бирээзи-ле турган боор, бир кижи моолдап менче бир чүве чугаалаан, утказын билип чадап турумда, бир угже айыткаш, улай маңна деп турар хевирлиг, холун чайгаан. Аайы-биле маңнап чоруй, ам бодап каан мен, финишче кирип кел чыткан мени билбейн, үш дугаар долгандырыгны маңнадыпкан болган. Артык 3 километрни халып эрткеш, дедир маңнап кээримге, марафончуларның 16 дугаарында фиништээн болдум. Дыл билир турган болзумза, марафоннуң шаңналдыг черинче чайлыг кире бээр турган ийик мен. Ол марафонга Кениядан спортчу Киура Денис Мугенди тиилеп каан.
Ынчан марафон киржикчилериниң хөйүн кайгап ханмаан мен. Мени деткип келген, Моолда өөренип турар тывалар чугаалап турдулар, 20 минута эрткенде безин старт төнмээн деп. Ол марафоннуң киржикчилерин 4 аңгы чарып киириштирген. Мен 42 километрге профессионалдар аразынга киришкен болзумза, 21 километрге чартык марафон болган, 10 километрге маңнаарынга сонуургалдыглар чарышкан. Оон аңгыда кадыының байдалы кызыгаарлыг улус 5 километрге чаржып турган чорду.
ЭЛЧИП-СЕЛЧИП ЧОРУУР
Ниитизи-биле 2025 чылда киришкен чарыштарым хөй болган. Моол мурнунда Казаньга марафонга киришкеш, 16 дугаары болган мен. Аңаа олимпий чергелиг спортчулар аразынга маңнааным, бодумга дыка эки дуржулга болган. Ооң соонда Тывага маргылдааларга удаа-дараа тиилеп-даа, ийи дугаарлап-даа турдум. Бо-ла маңнаар спортка хандыкшылдыг улус аразындан Уран-оол Монгуш деп спортчуну дыка хүндүлеп, оон үлегер ап чор мен. Кады бо-ла таваржыр бис. Иелээ 1-ги, 2-ги черлерни элчип-селчип үлежип чоруп олур бис. 2025 чылдың Наадымынга мени ол акым ажып каапкан. Ол-ла чылын Даа кожууннуң 260 чылынга тураскааткан байырлалында чарышкаш, мен ол акымны ажып каапкаш, тиилекчи болдум. Ол-ла чылын күзүн төрээн кожуунум Барыын-Хемчиктиң 100 чылында чарышкаш, тиилекчи болдум.
Даа кожууннуң юбилейинде солун болган чүүл – шыдыраа, хүреш, ча адарынга, чадаг чарыштың тиилекчилеринге ВАЗ (Lada) Granta деп машинаны ойнаткан. Дөрт тиилекчи үнүп кээривиске, барабан долгааш, душ бооп тыртып алган кижи машинаны алыр дээн. Түңнелинде Кайгал-оол Ондар мөге ойнап алды. Ол байырлыг хемчегниң организакчыларының шак ындыг шиитпирин дыка онзазындым. Чамдык байырлалдарда спорттуң чаңгыс хевирин колдадып, ооң тиилекчизинге улуг шаңнал, чижээ, машинаны бээр таварылгалар хөй. Кажан аңгы-аңгы хевирлерниң тиилекчилеринге дең эргени бергеш, ойнадыптарга, чөптүг болур чорду.
ШЫДАВАС СЕН ДЭЭНИ КҮШ КИИРГЕН
2026 чылда Москвага 24 шак дургузунда болур улуг марафон дугайында баш удур билип алгаш, үш ай дургузунда Кыргызстанга белеткенип турдум. Чүге ынаар чорупкан дээрге, ында далай деңнелинден 1600 метр бедик черде чиик атлетика спортчуларының белеткенир баазазында шыырак спортчуларның канчаар белеткенип турарын көрүп алыр дээш, оларның арга-сүмезин эдерип, бодумнуң деңнелимни билип алыр дээш барган мен.
Бо эң-не берге марафонга киржир мурнунда, үш чүүл сорулганы бодумга салып турдум. Бирээде, тыва кижиниң ады чиик атлетиканың төөгүзүнче кирзин дээш, тываларның шыдамык чоруун делегейниң чоннары танып, үнелеп билзин дээш. Ийиде, бодумнуң күш-шыдалымны шенеп, моон соңгаар кайы угже сайзыраарымны билип алыр дээш. Үште, чиик атлетиканың спорт мастери атты күүседир дээш.
Кыргызстанга белеткел үезинде тренерлер келгеш, 100 километрге безин маңнавайн турган кижи, 240 километрни канчап-даа шыдавас сен деп каш удаа чугаалап турду. Ол чугаалар мени улам дедирлендирип, шыдавас деп чүвени көргүзүп бээр мен деп бодапкаш, бүгү күжүм мөөңнеп белеткенгеш, кончуг берге марафонга киржип чеде бердим.
ТЫВА СПОРТЧУ РЕКОРД КЫЛЫР ДЕЙ БЕРДИ...
Маргылдаа стадионга болган. Старт 12.00 шакта эгелээн. 10 километрни эртип чорувуста, мурнумга 10 кижи маңнап чораан. Чоорту олар-биле деңнежип кээримге, микрофонга мээң адым адап, чарлап, каш шак дургузунда каш километрни эрткенимни санапкаш, “19 чыл бурунгаар 24 шак дургузунда 285 километрни эрткен спортчунуң рекордун мынчага чедир кым-даа ажып шыдаваан. Бир эвес бо тыва спортчу бо-ла хевээр маңнаар болза, 300 километрни чайлыг эрткеш, чаа рекордту тургузары чайлаш чок-тур” – деп чарлап эгелээн.
11 шак эрткенде, хамыкты мурнап, бир дугаарынга маңнап чорумда, база-ла стадион долдур: “Монгуш! Монгуш! Ам-даа мурнунда маңнап чор! Хамыкты кайгадыр деп барды! Чаа рекорд тургузукчузу илерээр деп барды!” – деп, стадион долдур микрофонга тайылбырлакчы бир шак болгаш-ла алгырып-ла турган. Ынчалдыр 120 километрни кымга-даа аштырбайн, бир дугаарынга эртип келгеш, маңнап олурумда, солагай будумнуң шыңганы бергедей берген...
2-3 километр соомга чыдып калган өөрүм мени ажып эгелээрге, 9 дугаарында финишче аскап кирип келдим. Демги-ле комментатор, “Тыва Республиканың каш хонук бурунгаар тургустунган Чиик атлетика федерациязының бир дугаар спорт мастери атты күүсеткен Уяраш Монгуштуң ады төөгүже кирер-дир” – деп чарлап доозуптарга, шылааным-даа уттупкаш, сорулгам чедип алганымга өөрүп турдум.
Бо маргылдаа үезинде мени деткип турган Москвада чурттап турар таныыр-даа, танывазым-даа тыва аарыкчыларга, деткикчилеримге болгаш мени амыдыралдың бергелеринге торулбас кылдыр өстүрүп кижизиткен, мынчага чедир деткип чоруур ада-иемге, шажынчы башкымга, дөргүл-төрелдеримге, эш-өөрүмге четтиргенимни солун дамчыштыр илередикседим. Олар мээң хей-аъдымны көдүрүп, бурунгаар тиилелгеже чүткүлүмнү күштелдирип турар.
Оон аңгыда меңээ эң-не улуг күштү берген “Шыдавас сен!” дээн улуска чавыс мөгейип, харын-даа оларның холун дыңзыг тудуксаар-дыр мен. Херек кырында амыдыралда шак ындыг улустуң бары дыка ажыктыг. Кижини куду базыксаар, кылган чүүлге шаптык кадар улус чокта, шупту чүве эки турда, чаңгыс аайланчак, харын-даа чалгааранчыг ышкаш сагындырар. Кижиге таваржып кээр бергелер дээрге сайзыралдың кымчызы-дыр деп шажын билиглерин өөредип чоруур башкым ынчаар чугаалап, чагып-сургап чоруур.
Кандыг-даа кижи өскелерден ылгалып, улуг чедиишкиннерлиг делегей чергелиг чемпион-даа апарза, чанында чоруур чонун хүндүлеп, бөдүүн сеткилдиг, мөзү-бүдүштүг, үлегерлиг артып каары эң-не кол деп бодаар мен.
Карина МОНГУШ.
Чуруктарны Уяраш Монгуштуң хууда архивинден алган.
“Шын” №20 2026 чылдың май 28
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...