Чоокта чаа социал четкиге Национал паркка хамаарышкан чидиг айтырыгларлыг бижик үнгенин сактыр боор силер. Авторнуң бижиинге чон катчып, оларны дүвүредип турар айтырыгларны немей бижээн. Ынчангаш Гастелло аттыг Тываның культура болгаш дыштанылга төвү болур Национал парктың амгы үеде директору Дмитрий Хертек-биле харылзашкаш, паркка хамаарыштыр чоннуң көдүрген айтырыгларынга тодаргай харыыларны бээрин диледивис.
– Дмитрий Владимирович, коллективиңерде каш кижи ажылдап турар ирги?
– Бо хүннерде ниитизи-биле 23 кижи ажылдап турар бис. Ооң мурнунда документилерден алгаш көөрге, бо девискээрге 100 ажыг кижи ажылдап турган. Өске улуг хоорайларның парктары-биле харылзажып, арга-дуржулга солчуп турар бис. Бистиң парктан оранчок бичии парктарда 100 хире кижи ажылдап турар боор чорду. Национал парктың шөлү улуг, а ажылчыннарывыс эвээш. Хүннүң-не улуг чүък машиназының ишти бокту чыггаш үндүр сөөртүп турар бис.
– Парк девискээринде хемниң каналдарын аштап-арыглап турар бе?
– Бокту үргүлчү аштап- арыглап турар бис. Эвээш кижи ажылдап турар-даа болзувусса, шаавыс-биле четтигип тур бис. Бүрүлер дээрге бок эвес ышкажыл, ол бойдустуң чайгаар бүткен хөрзүнү-дүр. Ынчалза-даа дөмей-ле аштаар апаар. Чазын хар эрээш, хемниң суу улгадып эгелээрге, сугже дүшкен бүрүлер парктың чөөн талазында болгаш хүрээ талазындан сугже арыгланып бада бээр. Чөөн талазындан черле ажыдып каан турар. Хем улгатпас болза, парк девискээринде хем суу агым чок чаңгыс черге туруптар. Шлюзту хемге таарыштыр кылыры улуг ажыл-дыр. Аңаа тускай чөпшээрел херек. Ону казыптарывыска, суг улгаткаш, хоорай иштинче кирип болур. Ол дээрге чүгле паркка хамаарышпас, а республика деңнелдиг айтырыг-дыр.
– Дыштанылга черинде чүге автомобильдер халдып турарыл?
– Парк сезону ажыттынмаанда, септелге үезинде чүгле ажылга херек тудуг материалдары эккээр дээн автомобильдер чөпшээрел-биле кире халдып келир чүве. Ону көрген чон ынча деп бодаан-дыр. Амгы үеде, парктың ажыдыышкынының соонда, паркта кандыг-даа хөлге халытпайн турар.
– Национал парктың чаагайжыдылгазынга хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер, Дмитрий Владимирович?
– Сөөлгү үш чылда паркка техниктиг чаартылгалар хөй болган. Дыштанылга төвүнүң удуртулгазы чылдың-на чаа аттракционнарны садып алырын кызып турар. Чижээлээрге, 2024 чылда «Дракон» аттракционну садып алган бис. 2023 чылда паркка "Штурм" деп аттракцион немешкен. А эрткен чылын хеме станциязын долузу-биле чаарткан бис. Суг транспортунга база кичээнгейни угландырдывыс. Хемелер болгаш катамараннарны 10 хире чыл дургузунда солуваан, оларның үнези эрткен. Ам ол айтырыг шиитпирлеттинген. Хеме парыгы чаарттынган, шупту дериг-херекселдер ажылдап турар.
Эрткен чылын парктың чөөн талазын «Малые города» деп федералдыг төлевилел-биле чаарттывыс. Ол шак ындыг улуг чаартылгалар ажылы чоруп турда, машина-техника халдыр ужурга таваржыр-дыр ийин.
Ийи чыл бурунгаар РФ-тиң тудуг яамызын таварыштыр федералдыг төлевилелге киришкеш, 100 сая рубль удуп алгаш, Чөөн талазында октаттынган турган девискээрни ажыглалче киирдивис. Эрткен чылын база 100 сая рубль удуп алдывыс. Ам ол акша-биле парктың мурнуу талазын кылыр бис. 2026 чылдың төнчүзүнге чедир акша чедимчелиг шиңгээттинген турар ужурлуг. Акшавыс белен. Хүлээнип алыр тудугжу дилеп турар бис. Удавас парктың бодунуң музейи база турар дээрзин сагындыраал. Паркче кирер эжик аксы культурлуг өнчү болганда, ооң шаандагы хевирин киирер планныг бис. Азия төвүнүң эрги тураскаалын парктың ортузунга тургускаш, чараштыр кылып эгелээн бис. Буддийжи шуулганга чедир доозары планда көрдүнген.
– Бо хүннерде пляж кандыг байдалда ирги?
– Пляж ажылдаарынга белен. Росхереглелхайгаарал-биле керээ чардынган. Сугнуң анализин дужаар дээш, хемниң улгадырын манап турар бис. Хем суу улгаткаш, арыгланган соонда, анализ дужаар ужурлуг бис. Ооң соонда Росхереглелхайгаарал чериниң чөпшээрели-биле пляж ажыттынар. Пляжка ажылдаар камгалакчылар болгаш дериг-херексел бүрүнү-биле белен. Чүгле анализтиң харыызындан билдинер. Эрткен чылын 4 катап анализ дужааган бис, харыызы багай болуп турган. Ооң чылдагааны ында сидик-мыяк бүдүмелдери бар болуп турар. Кайыын кээп турары билдинмес. Ону хынаар эргевис чок. Анализин экижидери-биле эмнээри база болдунмас. Чүге дээрге хемде балык-байлаң, өдүректер, рактар дээш амылыг амытаннар бар. Чаңгыс арга — хем суу улгадырга, шлюзтарны ажыдып арыглаары.
– Чүге ларёктар эмин эрттир көвүдээнил?
– Парктың кол ажылы– культурлуг оюн-тоглаа ажыл-чорудулгазы. Кээп дыштанып турар чон хөй-дүр. Ынчангаш аъш-чем, ижер суг, мороженое садар баартыктар турары чугула. Колдуунда байырлал хүннеринде сайгарлыкчылар немежи бээр. Майгыннарлыг, столдарлыг улус боттары-ла келгеш туруптар. Оларның-биле база туржуп турар бис. Киоскилер болгаш ларёктардан аңгыда, 30 хире сайгарлыкчыга, оларны деткиир күзел-биле паркка ажылдап алырын чөпшээреп турган бис. Ам ол бүгүнү соксаттывыс. Чүгле ларёктарлыг, киоскилерлиг сайгарлыкчылар турар. Паркче кирер эжик аксында стол салып алган үүрмек чүүлдер садып турар улус хөй. Оларны эп-чөп-биле чугаалааш чорудуп-даа турар бис. Ол улусту ойладыр эргевис чок болганда айыыл чок чорукту тургузары-биле маңаа садыг-саарылга ажылы чорудуп болбас деп тайылбыр ажылдарын кылып турар бис. Чамдыктары ужурун билгеш чоруй баар, а өскелери хорадаар. Садыг-саарылга кылыр күзелдиг болза, баш удур келгеш, керээ чарып алыры чугула дээрзин чонга сагындырып тур бис.
Нарын айтырыг болза аттракционнарның санитарлыг байдалы, ылаңгыя социал четкилерде хөйү-биле дыңнадып турар — хирлиг батуттар. Парк сайгарлыкчылар-биле чүгле керээ ёзугаар ажылдап турар. Садыг-саарылга черлерин, батуттарны болгаш өске-даа албан черлерин чогуур байдалга тудар дугайында керээде айыткан. Бир эвес арендатор арыг-силигни сагывайн турар, чурттакчылар хомудап турар болза, сайгарлыкчыларга баштай сагындырыг бээр бис. Үш дугаар сагындырыг турбас. Ынчан чүгле керээни күш чок деп санаар ужурга таваржыр бис.
– Аттракционнар көңгүс эвээш деп санап турар-дыр. Аңаа хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Сөөлгү чылдарда аттракционнар улам көвүдей бергенин үргүлчү кээп турар чон билир. Эвээш деп бижип турар улус паркче кирбейн турар улус боор оң.
– Паркта садыг-саарылга кылып турар сайгарлыкчылар үндүрүг төлеп турар бе?
– Колдуунда-ла хоорай иштинде садыг-саарылгалыг улус парк иштинге салбыр ажыдып алырлар. Үндүрүг албан чери-даа, Росхереглелхайгаарал-даа удаа-дараа хыналдаларны чорудуп турар. Үндүрүгнү төлеп турар, санитарлыг байдалы хыналдада. Аразында социал керээ күрүне программазының деткимчезин алгаш, ажылын эгелеп ап турар хамаатыларга база дузаны көргүзүп, садыг-саарылга кылыр черни чөпшээреп турар бис. Шыдаар кижи сайгарлы бээр, шыдавас улус боттары-ла чоруй баар.
– Парктың ыяштарын чүге кезип турарыл?
– Арга-арыг камгалаар күрүне албан чери-биле ажылдап турар бис. Кижилерниң кадыкшылынга хора чедирипки дег, айыыл тургузуп турар ыяштарны кезип турар. Хат хадыырга аңдарлы берип болур ирик ыяштарны баш удур арыглаар ужурлуг бис.
Бодувустуң кара туравыста ыяш кеспейн турар бис. Ук албан чери тускай херексели-биле хынааш, кижилерге айыыл тургузуп турар ыяштарны демдеглеп каарга, кезип кааптар бис.
– Чурттакчы чон кежээлерде парктың чырыы багай деп база турар-дыр?
– Сөөлгү үш чылда айыыл чок чорукту элээн экижиткен бис. Бирээде, парк иштинге немелде чырыткылыг чагыларны тургустувус. Ийиде, парк амгы үениң видеорегистраторлары-биле дериттинген.
Түңнел сөс:
Национал паркче кирип, агаарлап чорааш, чаарттынган чүүлдер хөй дээрзин көрдүм. Чижээлээрге, уруглар ойнаар шөл биле шыдыраа ойнаар чер бүрүнү-биле чаарттынган, делгелге залын туткан. Чаа-чаа аттракционнар немешкен.
Парктың мурнуу талазында «Тыва бижек» шөлүн чаагайжыдары доозулган. Ажылды «Амыдыралга инфраструктура» национал төлевилел деткээн. Чаарттынган национал төлевилелдерни Россияның Президентизи Владимир Путинниң шиитпири-биле 2025 чылдан эгелеп боттандырып эгелээн.
2014 чылда хоорайның 100 чыл оюнга тураскааткан улуг чаартылга болган. Кокпаларны болгаш оруктарны калбартып, чамдык газоннарны болгаш аллеяларны кылымал шөлдер-биле шыпкан, көвүрүглерниң перилаларын солуп, парктың төвүнде фонтанны болгаш чырык системазын чаартып, чаа кудумчу чырыткыларын салган. «Хүреш» стадионунуң мурнунда хем кыдыынга көвүрүг база туттунган.
2025 чылда «Тыва бижек» төлевилел ёзугаар парктың мурнуу талазында чаагайжыдылгаларны дооскан. Ажылды «Амыдыралга инфраструктура» национал төлевилел деткээн. Түңнелинде амгы үениң аъш-чем садыглары, фонтан база чадаг-тергелер тургузар, ойнаар, дыштаныр черлер бар апарган.
Национал парк 70 хире гектар черде бойдустуң чайгаар бүткен арга-арыындан тургустунган. Парктың девискээринден Кызыл дептерже кирген ховар үнүштерни болгаш курт-кымыскаякты тып ап болур.
Парк бойдустуң болгаш культураның онзагай демдээ кылдыр санаттынып турар. Найысылалдың чурттакчыларының болгаш аалчыларының дыштаныр чери.
Айдың ОНДАР.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №21 2026 чылдың июнь 4
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...