Октябрь 16-да А. Пушкин аттыг национал ном саңының номчулга залынга Республиканың караа көрбес улуска тускайлаттынган ном саңының 40 чыл оюнга тураскааткан байырлыг хемчег болган. Аңаа культура адырындан хөй удуртукчулар киришкеш, буянныг ажылдыг коллективке байыр чедирген.
“Бөгүнгү бо ном саңы – анаа культура албан чери эвес, социал деткимче болгаш дең арганы номчукчуларынга берип турар чугула девискээр болуп турар. Ында ажылдап турар демниг коллектив тускай хүлээлгени күүседип: караа көрбес номчукчуларынга эртем, культура болгаш информация делегейи-биле доктаамал харылзаалыг болурунга дузалажып, оларга моон-даа соңгаар бот-тускайлаң өөренип сайзыраарынга болгаш чогаадыкчы боттанылганы чедип алырынга чогуур аргаларны берип турар. Библиотеканың ажылдакчыларының бо кылып турар буянныг ажылының ачызында кызыгаарлыг арга-шинектиг номчукчулар номнарны номчуур аргалыг.
40 чыл дургузунда бо ном саңы шыырак түңнелдерни чедип алган: Брайл бижик-биле номчуур номнарны, үн бижидилгезинде бижидип каан дискилерде, флеш-карталарда дыңнаар номнарны үндүрүп, номчукчуларынга келдередилгелиг болгаш чырыдыышкынныг программалыг хемчеглерни организастап, профиль аайы-биле албан черлери база чогаадыкчы ниитилелдер-биле быжыг харылзааны тургузуп алган ажылдап турар. Ол ышкаш номчукчулар-биле удур-дедир бүзүрелдиг хамаарылгалыг, хүндүткелдиг болгаш деткимчелиг ачы-дуза чедирилгезин чорудуп турары онза үнелелдиг.
Силерниң чедиишкиннериңер – ниитилелдиң инклюзивтиг культуразын быжыглаарынга, кижи бүрүзү ажыктыг болгаш кичээнгейде алдынган турар хүрээлеңни тургузарынга киириштирген улуг үлүг-хууңар-дыр.
Мурнувуста – чаа-чаа сорулгалар болгаш аргалар бар. Ном саңының коллективинге бурунгаар чүткүлдүг ажылдаарын, амгы үениң чурагайлыг программаларын шиңгээдип, ажылдың хевирин улам калбартып, номчукчулар-биле кады ажылдажылганың чаа аргаларын тып, ам-даа сайзырадырын күзээр-дир бис. Силерниң кылган ажыл-херээңер өскелерге хүлээнген ажылынга шынчы бердинген болурунга үлегер-чижек болзун” – деп, ТР-ниң Культура яамызының мурнундан сайыттың бирги оралакчызы Айлана Бижик байыр чедиргеш, ном саңынга 40 муң рубльдиң сертификадын, шылгарааннарга яамының мурнундан шаңналдарны тывыскан. Аңаа улажып, республиканың культура албан черлериниң удуртукчулары шупту байыр чедиргеннер.
Юбилейлээн ном саңының кол маадырлары – номчукчулары ол хүн чыглып, боттарының мурнундан концерт номерлерин бараалгадып, эки күзээшкиннерни кылып, боттарының хол-биле аргаан белектерин болгаш чагаа хавында далайга дамды дузазын-даа сунганнар.
Ук ном саңы-биле тудуш харылзаалыг Бүгү-россияның караа көрбестер ниитилелиниң Тывада регионалдыг салбырының мурнундан ооң даргазы Аңгыр Хертек байыр чедирип сөс алгаш, ном саңының каш чылдар дургузунда кончуг дүрген хөгжүлделиг ажылын эскерип турарын чугаалаан. Ылаңгыя ук библиотекага хөй чылдар дургузунда директорлаан Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы Аида Дагбаның киирген үлүг-хуузун болгаш чогаадыкчы ажылын онзалап демдеглээн. Хоочун бодунуң эң улуг күзели – амгы үеде чаңгыс оран-савада бактаап турар болганда, келир үеде чаа, чырык оран-савалыг апаар дээрзинге бүзүреп турарын чугаалаан.
Тускайлаттынган ном саңының амгы үеде ажыл-чорудулгазының дугайында кыска илеткелди бо хүнде ол культура албан чериниң директору Айлаңмаа Хобига кылгаш, библиотеканың ном фондузунда 16697 ном, дыңнаар номнар – 3248 четкенин, оларны дыңнап турар номчукчу 750 ажыг деп дыңнаткан. Коллективте 7 кижи демниг аңгы-аңгы грант деткимчези-биле солун төлевилелдерни боттандырып турарын чугаалааш, моон-даа соңгаар тура дүшпейн, ам-даа солун чогаадыкчы төлевилелдерни боттандырары-биле кызып ажылдаар сорулгалыг дээрзин таныштырган.
Үениң негелдезинден чыдып калбайн, деңге сайзырап турар ном саңының юбилейин демдеглээн байырлалынче өске дикторлар-биле чаладып киришкенимге өөрүп, бодум амы-хуумда аңаа 13 чыл дургузунда дыңнаар номнарны номчаанымны сактып олурдум.
... “Тыва” КТРК-га радиога ажылдап турган үем чүве. Бир хүн эфирден үнүп кээримге, коридорга танывазым кижи ужуражып келгеш, мээң адым адааш, ол кижини тып бериңерем деп дилээн. Эгезинде чүнү канчапкан кижи боор мен деп элдепсинип, шала сести аарак “Мен-дир мен” – дээримге, Республиканың караа көрбес улуска тускайлаттынган ном саңының директору Аида Коңгаровна Дагба дээр деп бодун таныштырды. “Бистиң ном саңының доктаамал радио дыңнаар караа көрбес номчукчуларывыс К.-Э.К. Кудажының “Ыржым булуң”, “Ырак булут” деп тоожуларын дыңнаар ном кылдыр номчуп бээрин силерден дилеп турар-дыр” – дээн. Ол үеде дыңнаар ном номчуур дуржулга чок болгаш, бир удаа шыдавас мен деп ажыы-биле ойталаан мен. Кежээ бажыңга келгеш, ачамга ону чугаалаарымга, “Карактыг турган болза, ол улус сени чүге дилээр деп. Дуза дилээрге, канчап ыятпайн ойталап турар сен аа? Дүрген барып номчуп бер” – дээн. Дараазында хүн А.К. Дагба катап келгеш, номчукчулар манай бергенин шыңгыы чугаалаарга, дүрген-не чөпшээрешкеш, номчуп кирипкен мен...
Ол ужуражылга соондан эгелеп бо ном саңы-биле сырый харылзаам ынчаар үзүк чок уламчылап, чылдан чылче улам быжыгып, Аида Коңгаровнаның деткимчези-биле дыка солун төлевилелдерге киржир аас-кежиктиг болган мен. Чижээ, 2017 чылда К.-Э. К. Кудажының "Уйгу чок Улуг-Хеминиң" дөрт томун (Кара том, Кызыл том, Мөңгүн том, Алдын том) дыңнаар ном кылдыр боттандырган бис. Номчаанының ниити хемчээли 43 шак 34 минута үргүлчүлелдиг болган. Ол улуг хемчээлдиг, белен эвес ажылды үш ай дургузунда номчааш, арай деп дооскан мен. Ылаңгыя “9-туң херээниң” дугайында эгелерни номчуп турган үемде элдеп-эзин чүүлдер болгулаан: каш удаа ноутбук-даа, диктофон-даа үрелип, ында үн бижидилгези ажыттынмас азы шуут куруг-даа боор, хенертен электри чырыы-даа өжүп каар дээш өске-даа шаптараазыннар уламчылап-ла турган. Бир-ле мистика. Ынчан ном саңының директору-биле сүмелешкеш, бир неделя чапсар кылыр ужурга таваржып-даа турдувус. Тываның ол үеде кончуг угаанныг, ховар эртем-билиглиг кижилериниң ады-сывын ыыткыр адай бээрге, чылдар эрткен-даа болза, буруу чок черге буруудаттыргаш, амы-тынындан чарылганы, оларның чурттаксаан күзели ынчаар база илереп турган чадавас деп оожум чугаалажып туржук бис.
Өске диктор эштерим сөс алгаш, дыңнаар ном номчууру ындыг-ла белен эвес, улуг харыысалгалыг ажыл-дыр дээрзин демдеглеп, номнарны номчуп олура, чамдык черлерге харлыгып, ыглап-даа олурар боор чүве деп чугаалап турдулар.
40 чыл дээрге, кижи назынынга деңнээрге, көңгүс аныяк назын-дыр дижип, буянныг үүле-херекти бүдүрүп турар ном саңының демниг коллективинге четтиргенин илередип, моон-даа соңгаар хөгжүлдени күзеп тарааннар.
Карина МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn