Апрель 7-де найысылал Кызылдың Спутник микрорайонунда Культурлуг хөгжүлде төвүнге "Кадыкшылче кады. Эртем-биле кады" деп регионнар аразының конференциязы болуп эрткен. Ук хемчегни Бүгү-делегейниң кадыкшыл хүнүнге тураскааткан. Ол Тыва Республиканың, Сибирь федералдыг округтуң болгаш Россияның өске-даа регионнарының хөй-ниитиниң кадыкшылга, медицина, спорт болгаш культура адырларының кол эксперттерин каттыштырган. Кадыкшыл хүнү найысылал Кызылга ниитизи-биле бичии уругларга болгаш аныяктарга квест-оюндан эгелээш, эмчилерниң янзы-бүрү темаларга кылган чоннуң амыдыралынга болгаш эмнелге ажылдакчыларының ажыл-чорудулгазынга улуг ужур-дузалыг илеткелдеринге чедир канчаар-даа аажок солун хемчеглер-биле болуп эрткен.
Дүъштекиниң 12.00 шакта ТР-ниң "Хөй-ниитиниң кадыкшылга болгаш профилактика төвүнүң" база "Волонтёр-эмчилер" шимчээшкининиң Тывада регионалдыг салбыры-биле кады эрттирген "Кадыкшылче марш-бросок" деп квест-оюну-биле байырлыг хемчег эгелээн.
Байырлыг хемчегге чазак-чагырганың, кадык камгалал, өөредилге, культура, спорт адырларының төлээлери чыылган. Оларның ниити сорулгазы– хөй-ниитиниң кадыкшылын быжыглаары, республикага кадык амыдыралдың культуразын хевирлээри.
Шак мындыг чыыштар чуртка болгаш республикага кончуг ужур-уткалыг. 2026 чылды Россияның чоннарның чаңгыс деминиң чылы кылдыр чарлаан. Чүгле бүгү регионнарның болгаш албан черлериниң күжениишкинниг демнежилгезиниң ачызында тергиин түңнелдерни чедип ап шыдаар бис. Тывада бо чылды Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүлелерниң ыдыктарының чылы кылдыр чарлаан. Тодаргайлаарга, өг-бүле иштинге кадыкшылдың үндезини хевирлеттинип, бодун болгаш чоок кижилерин камнаар чаңчыл тургустунар. Бо конференция дээрге шак ындыг демнежилгениң дириг чижээ-дир. Өг-бүле болгаш ында кижи бүрүзүнүң чаагай чоруу дээш, эртемге даянып алгаш, ёзу-чаңчылдарны кадагалап арттырып албышаан, бис шупту демнежип турар бис.
Ук хемчегге Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг, ТР-ниң Чазак Даргазының оралакчызы Орлан Сарыглар олар байыр чедирип сөстү алган.
“Кадыкшылче кады. Эртем-биле кады” деп кыйгы эмчилерни, эртемденнерни база ниитилелди каттыштырып турар дээрзин Владислав Ховалыг демдеглээн: “Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүлениң ыдыктарының чылында эмчи кижиниң оруу ооң хүлээлгезинге шынчызын херечилеп турар. Эмчилерниң ажылындан Тывада өг-бүле бүрүзүнүң чаагай чоруу хамааржыр. Бистиң чаартыкчы эмчилеривис бедик технологияларны нептередип ажылдап чоруурлар. Чурттакчы чонну өске регионнарже эмнедип чоруурун болдурбайн, хөй-ле нарын кезиишкиннерни кылып турарлар”.
Федералдыг төптүң деткимчези-биле инфраструктураны калбаа-биле чаартып турарын Тываның Баштыңы дыңнаткан. Беш чыл дургузунда Тывага 73 чаа эмнелге черлери ажыттынган, 21-ин септээн. Республиканың уруглар эмнелгезиниң тудуу чоруп, Президентиниң даалгазы-биле онкология болгаш туберкулезка удур диспансерлерниң тудуун кылыр төлевилелдиң ажылы чоруп турар.
“Медицина адырынга мергежээн болурундан аңгыда, ёзулуг кээргээчел чүрек херек. Бистиң эмчилеривис, эмчи сестралары хүннүң-не маадырлыг чорукту кылып, кижилерниң амы-тынын камгалап, муң-муң өг-бүлелерниң амыр-дыжын камгалап турарлар. “Буянныг чүрек” деп күрүне шаңналынга төлептиг болганнарга байырым чедирип тур мен. Силерниң чедиишкиннериңер дээрге бүдүн Тываның чоргааралы-дыр! Республиканың кадык камгалал адырының ажылдакчыларының шуптузунга эгээртинмес күштү, чаа-чаа чедиишкиннерни күзедим. Силерниң буянныг чүректериңерниң оттары кажан-даа өшпес болзун!” – деп, Владислав Ховалыг эмнелге ажылдакчыларынга байырын чедирген.
Тываның Баштыңының чарлыы ёзугаар кадык камгалал адырында “Буянныг чүрек” деп күрүне шаңналдарын элээн каш угланыышкыннар аайы-биле тывыскан. “Чылдың технологиязы” деп угланыышкынга 16 эмчини, “Чылдың камгалакчызы” дээш 15, “Ховар кезиишкинни кылгаш, кижиниң амы-тынын камгалааны дээш” 3, “Чуртталганың үндезини” деп шаңналга 8, “Баштайгы эмчи дузазын шынарлыг чедиргени дээш” 14 эмчини шаңнаан. Оларның аразында 1 дугаар Республика эмнелгезиниң аңгы-аңгы салбырларының, Республиканың уруглар эмнелгезиниң, уругларның стоматология поликлиниказының, Улуг-Хемниң база Чөөн-Хемчиктиң кожууннар аразының медицина төптериниң, ТР-ниң Перинаталдыг төвүнүң база өске-даа эмнелгелерниң ажылдакчылары бар.
Бир дугаар республика эмнелгезиниң хирург эмчизи, операция блогунуң эргелекчизи, Кадык камгалал яамызының улуг хирургу Буян Сат профессор Юрий Новицкийниң “Артыкы сепарациялыг пластика” деп методиканы ажылынга ажыглааш, хөй-хөй аарыг кижилерге ачы-дузазын чедирген. Ооң түңнелинде “Буянныг чүрек” күрүне шаңналының “Ховар кезиишкинни кылгаш, кижиниң амы-тынын камгалааны дээш” деп угланыышкынынга төлептиг болган.
“Бистиң республикада 150 хире грыжалыг пациентилерни кезип эмнеп турар бис. Оларның 15 хуузу ооң мурнунда хөй кезиишкиннер, кемдээшкиннер эртип каапкан соонда тывылгаш, хөлүн эрттир улгаткаш, нарын апарган болур. Ындыг грыжаларны эмнээри кончуг нарын. Ол кезиишкинни кылыптарга, аарыг улустуң грыжалары нормаже кирип, шуут кадык кылдыр эттине бээр” – деп, Буян Сат демдеглээн.
Амгы үеде ТШО-га кемдээн дайынчыларның хөйү-биле кээп турарындан мындыг диагнозтуг аарыг улус көвүдеп эгелээнин ол дыңнатты: “Дайынчы чаңгыс чер чурттугларывыс балыгланган соонда, хөй-ле кезиишкиннер эртип турар. Ооң уламындан улуг грыжалар тыптыр. Бо методика-биле кезип эмнээшкин оларга дендии дузалыг”.
Ол ышкаш хирургия дээрге команда-биле ажылдаар ажыл дээрзин хирург сагындырган: “Эмчи чеже-даа шыырак болза, кезиишкинни чааскаан кылып шыдавас. Бүдүн республика эмнелгезиниң улуг командазы: анестезиолог-реаниматологтар, кезиишкин блогунуң ажылдакчылары, хирургия салбыры, эмчи сестралары, санитаркалар, кезиишкин соонда аарыг кижини улаштыр эмнээр кижилер дээш хөй-ле ажылдакчылар үлүг-хуузун киирип турар. Хөй эмнелге ажылдакчыларының демнежип кылгаш, нептередип турар методиказы-дыр”.
Ол ышкаш кадык камгалал сайыды Анатолий Югай байыр чедирип сөс алгаш, "Херээженнер эр улустуң кадыкшылы дээш", "Эр улустуң кадыкшылының кодекизи" төлевилелдерни боттандырганы дээш, Халдавыр чок аарыгларны болдурбазының талазы-биле Россияның ниитилелиниң Президентизи, Россияның эртемнер академиязының академиги Оксана Драпкинаның өөрүп четтириишкин бижиктерин ТР-ниң Культура, Күш-ажыл болгаш социал политика, Иштики херектер яамыларынга, Республиканың хөй-ниитиниң кадыкшылы болгаш профилактика төвүнүң улуг эмчизи Анджела Канчыыр-оолга, профилактика ажылын организастаар килдистиң эргелекчизи Анастасия Хомушкуга, Россияның “Билиг” ниитилелиниң ТР-де салбырының директору Эмина Кызыл-оолга, Тыва культура төвүнүң директору Игорь Көшкендейге тывыскан.
Хемчегниң байырлыг кезээ доозулган соонда, эртем-практиктиг конференция эгелээн. Аңаа Тываның болгаш Россияның аңгы-аңгы регионнарындан эмнелге ажылдакчылары, эртемденнер тус-тузунда ажыктыг илеткелдерни кылганнар.
Кадыкшыл хүнүнде Культурлуг хөгжүлде төвүнге база Арбат шөлүнге эмчилер чурттакчы чоннуң кадыкшылын хынап, янзы-бүрү процедураларны кылып, профилактиктиг оюннар, беседалар дээш оон-даа өске хемчеглерни хөйү-биле эрттирген. Ук хемчеглер чүгле кадыкшыл хүнүнде эвес, а бүдүн ай дургузунда үргүлчүлээр.
Чыжыргана СААЯ.
Ада Тюлюштуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9
