| Социал керээ |
Бодунуң ажыл-херээн эгелеп алыр азы хууда ажыл-агыйын сайзырадыр сорулгалыг кижилерге социал керээ программазы дыка улуг деткимчени берип турар. Сөөлгү каш чылдарда республиканың кожуун бүрүзүнде ол программаның ачызында хеп чуур, баш таарар черлер, чараштаныр салоннар, машина-техника септээр СТО-лар, кондитер цехтери, пекарнялар дээш өске-даа биче бүдүрүлгелер хөйү-биле ажыттынган. Тываның Чонну ажылга хаара тудар төвүнүң дыңнатканы-биле алырга, эрткен 2025 чылда социал керээ программазы-биле Тываның 3569 ажыг чурттакчызы деткимчени алган.
Өг-бүлениң деми
Тере-Хөл кожуунда база ук программага киришкеш, боттарының ажыл-херээн ажыдып алган сайгарлыкчылар бар. Куңгуртуг сумузунуң чурттакчылары Түмен биле Саяна Чыпсыннар 2021 чылда социал керээ программазынга киришкеш, мини-пекарня ажыдып алгаш, бо хүнге чедир чаңгыс чер чурттугларын хлеб, булочка кылыглары-биле хандырып турар. Амыдыралчы, бурунгаар чүткүлдүг өг-бүле үш чыл дургузунда чедиишкинниг ажылдааш, ажыл-ижин улам сайзырадыр сорулга-биле ук программага катап база киришкеш, деткимчеге алган акша-хөреңгизи-биле чымчак мороженое кылыр дериг-херекселди садып алганнар.
Өг-бүлениң херээжен ээзи Саяна Булчуновна ажыл-ижин таныштырды:
«Өөм ээзи Түмен Михайлович-биле 2021 чылда мини-пекарня ажыдар дээш, социал керээге киришкеш, күрүнениң деткимчезин алган бис. Оон бээр дөрт чыл дургузунда Куңгуртуг сумузунуң чонунга хлебти, янзы-бүрү булочкаларны, пицца болгаш картошкалыг, капусталыг, сосискалыг хуужуурлар, оон куңгуртугжуларның ынак чеми – эът, балык-биле кылыр «пермячилер»-биле чонувусту өөртүп турар бис. Суурнуң бо кезек девискээриниң чонунга хүнде 72 хлебти хүннүң-не быжырып берип тур бис».
Чыпсыннарның садыы биле кондитерскаязы кожа турар. Ол чоок-кавыдан быжырган хлебтиң чаагай чыды айызаар. Ырак эвесте школа бар. Өөреникчилерге болгаш башкыларга ол дыка эптиг, бичии када кире дүшкеш, чаагай быжырган чемни садып чиптер. Ылаңгыя эртенги сменаның узун чапсарында школачыларның бир чыглыр чери ол.
Түмен Михайлович биле Саяна Булчуновна дуржулгалыг сайгарлыкчылар боордан аңгыда, хөй ажы-төлдүң харыысалгалыг ада-иези. Демниг, ажылгыр-кежээ өг-бүле бо программада шупту киржип турар дээрзин өгнүң херээжен ээзи чугаалады: «4 ажы-төлдүг бис: улуг оглувус ТывКУ-нуң инженер факультединиң 1-ги курсчузу, ийи дугаар оглувус бо чылын школа доозар, үшкү оглувус 7 класс, хеймер кызывыс бо чылын бирги классче кирер. Бис ышкаш хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерге күрүнениң деткимчези дыка улуг дуза бооп турар. Ол деткимчениң ачызы-биле кылыксаан ажыл-херээвисти чорудуп, ажы-төлүвүстү азырап, боттарывыстың күжүвүс-биле чонувуска чаагай чемнерни кылыр дээш кызып турар бис.
Бо программада бистиң өг-бүлевис шупту киржип турар. Ачавыс Кызылдан далган-тараа, пекарняны одаар ыяш-дашты эккеп берип турар. Оолдарым ыяшты чарар, суглаар, далганны шыгжамыр аңмаардан киир дажыыр дээш ажыл-ла хөй. Кижи бүрүзү кылыр ажылдыг. Шупту ажылды демнии-биле кылып турар бис».
Хлеб быжырар бодал
Хлеб быжырыкчызы — чурттакчылыг чер бүрүзүнге, ылаңгыя бичии суурларга эң-не хереглелдиг, хүндүткелдиг мергежил. Ону чүгле ажылынга ынак, харыысалгалыг, «холу чемзиг» база чонунга ынак кижи шыдаар дээрзин Саяна Булчуновна-биле чугаалажып тура билдим.
Хлеб быжырар бодал кайыын келгенин ол мынчаар тайылбырлады:
– 2020 чылдарда суурга чаңгыс пекарня ажылдап турган. Ол үелерде хлеб айтырыы дыка нарын. Хлеб садып алыр дээш баарга, оочур хөй боор, чамдыкта чедишпейн-даа баар. Каш хонук хлеб чивейн-даа баар турдувус. Ынчан бажывыска пекарня ажыдар бодал төрүттүнүп келген. Шенеп көрзе кандыг ирги дээш, авамның хериминге турган бажыңын эде кылгаш, социал керээ программаже киришкен бис. Кожуун чагыргазы база деткээн. Күрүнениң деткимчезиниң кырындан боттарывыстың акшавысты немээш, шупту херек дериг-херекселди саткаш, ажылдап эгелээн бис.
Куңгуртугнуң чаштарынга мороженое
– Ынчалдыр ажылдап тургаш, 3 чыл болгаш катап ол программага киржип болур деп дыңнааш, чымчак мороженое кылыр деп бодал-биле база катап кириштивис. Ынчан база деткимчени алдывыс. Чүге чымчак мороженое дээр болза, бисче, Куңгуртугже, чайгы үеде доңурган мороженоелер эккелдинмес, соодукчулуг тускай машиналар чок. Ооң мурнунда чылдарда бистиң суурнуң ажы-төлү, улуг-даа кижилер Кызыл хоорайга баргаш-ла, бир дугаарында мороженое садып чиир турдувус. Мороженое кылыры шагдагы күзелим. Чүнү канчапса экил деп аргаларын дилеп-ле чораан мен. Ам бодап чораан күзелимни бүдүрген мен.
Бодум база хөй ажы-төлдүг болгаш суурумнуң чаштары чайын чаагай, соок мороженоену чизин деп күзелим-биле ону боттандырдым. Ам кожуунумнуң болгаш чазак-чагырганың деткимчези-биле бистиң кожууннуң улуг-даа, бичии-даа чону март айдан ноябрь айны төндүр чаагай мороженоени чиир аргалыг апарган.
Саяна, Түмен Чыпсыннар ышкаш сайгарлыкчы кижилер чаңгыс чер чурттугларынга эң-не хереглелдиг чүүлдерни социал керээ программазының ачызында боттандырып турары өөрүнчүг. Ол дээрге-ле тус черлерниң амыдырал-чуртталгазының деңнели бедиир болгаш социал-экономиктиг байдалы экижиириниң бир аргазы-дыр.
Алдынай СОЯН.
Авторнуң тырттырган болгаш Чыпсыннарның өг-бүле архивинден алган чуруктар.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19
