ЧАВАГА

(Уланчызы. Эгези № 16 «Шын» солунда).

Директорнуң өрээлинге болган чугааның түңнелин дыңнааш, кадайы биле оглунга ажынган:

– Кылган багын кымчы-биле кызыдыр соптарга, адырлы бээр турган чүве болза, кызыл кежин сывыра соп тургаш, багын адырып каар ийик. А эр кижи кыс кижиге хол дегген чүве болза, эъдин-даа сывыра согарга, адырылбас – бак-тыр ол!

– Кылыр дээш кылбаан ышкажыл, чугаалады ышкажыл «ойнап турган кижи мен» деп. Ону чоп-ла хөй кончуур сен?!

– Боларны мынчаар кижизитпес болза, боостаазы чооннай бээр. Сөөлүнде кырган адазын согар азалар апаар ыйнаан. Че, бөгүн болзун, Шыдар! Барып чемнен че ам – дээш, ойбайтыр олуруп алган орунундан туруп келгеш, мөңгүн чулар-чүгенин ханага азып кааш, чоруй барган.

Корга-корга Шыдар хая көрнүп келгеш, ачазының олурган орунунга баргаш, ханадыва хая көрнүп чыдып алган. Боостаазы ам-даа ажыңдыртып турар хевээр, хөй-ле муңгаралдары чүгле ында чыглып каан чүве дег болган. Ооң боостаазынче чем хамаанчок, бодунуң чараазы безин ашпас. Карактарын шийиптерге, ачазының кончуттунуп турганы-даа эвес, азыгга хая көрүндүр туруп турганы-даа эвес, Ай-кыстың кызыл ханныг арны көстүп келир болган. Хейде-ле караан ажып, катап шийип, удуп чадап чыткаш, ынчаар-ла удуй берген. Хондур орта удуп чадап каан. Ол ынчан аңаа узун дүн болган. Эртенинде авазы Шыдарны өөренип чоруурунче оттурупкан. Шыдар школаже барыксаваан. Чаңгысклассчыларының арыннарынче көөрүнден ыядып, бодун буруузунуп шаг болуп чыткан. Авазы кончуттунуп: «Озалдадың сен! Дүрген өөренип чор!» – деп, катап-катап кулактарын дышкарбайн туруп бээрге, шуут-ла күзел чок школаже чорупкан. Школаның эжиин арай боорда ажа тыртып алгаш, эргининден артап кирип келирге-ле, шупту улус ону көре берген ышкаш болган. Сактырга-ла, ол болуушкунну бүдүн школа чугаалажып турар ышкаш. «Кыс кижиниң хаваан дежип каан оол бо-дур» деп сымыражып турганзыг болган. Улус арнынче көөр хамаан, бажын өрү көдүрүп шыдавас, чүгле классче-ле кире берзимзе дээн бодалдыг далажып кылаштапкан. Ынчалдыр-ла ол үш хонуктуң дургузунда баш көдүрбейн өөренип келген. Кичээлдер үезинде мурнунга олурар Ай-кыстың олуду хостуг. Ооң мурнунда болза амырап, тенектенип чажын тыртып олурар ийик, ам харын-даа Шыдарның сагыжын аартадып, муңгарадып келир апарган. Чүгле кичээлдер төнерин четтикпейн манаар болу берген.

Эмчиден үнген олчаан, Ай-кыс бажыңынга он хире хонук ишти сегип келген. Сегиири-даа аңаа ийи хонук болган боор. А хаваанда ыжыын, көгүн, балыын экиртир дээш, элээн хөй хонуктар ишти кудумчуже шуут үнмейн олурган. Балыы ам читкен, ынчалза-даа хаваанда сорбу арткан. Оозун чажырып, хаваанга аржыыл шарып алган, көрүнчүкке бодун дыка-ла үр топтап олурган. Чоон кара узун чажын хөрээндиве ажыр каап алгаш, өпейлээн чүве дег суйбап-суйбап, хачы уштуп эккелгеш, чажын эгиннеринге деңней туткаш, кезип кирипкен. Шийип алган карактарындан карактарының чаштары сыстып келгеш, «ону кеспейн көр, биске аарышкылыын» дээн ышкаш чаактарындан чылар-чылбас бадып турган.

Ол үеде авазы ажылдааш кээрге, Ай-кыс узун кара чоон чажын эгиннеринге деңнештир кезип алган олурган. Авазы ону көргеш, ала караандан чаштары бадып: «Чүге ынчалдың? Чоп ынчаарың ол, уруум?» – деп, дораан халып келгеш, уруунуң бажын куспактай тудупкан. Уруу база ишкирнигип чоруй, авазындан куспактаныпкаш, хөрээнден үнмейн чыткан ыызын сула салып, дааштыг үндүр ыглап бадырыпкан. Ийи авашкы чугаа чокка-ла бот-боттарын билчип, эргеленчип, оожуктуржуп ап турганнар.

– Ам бо чажымны канчаптар мен, авай?

– Меңээ берип кал, уруум, мен билир мен – дээш, уруунуң дискектеринде чада кагдынган чажын көдүрүп алгаш, думчуунга чыттай туткаш, ындыкы өрээлинче эрте берген.

Уруу авазының соондан эртип келгеш, көөрге, авазы сыртыының хавын сөккеш, ооң иштинче суп алгаш, катап дуй даарай берген.

– Ону чоп ынаар сугарың ол, авай?

– Бо сыртык иштинде сээң төрүттүнүп келириңге-ле, кескен хиниң база бар. Маңаа чораай аан, уруум. Маңаа турарга, камгалал-дыр. А сээң катап өзүп кээр. Ажырбас, уруум – дээш, сыртыын улаштыр даарай берген.

– Буруулуг болдум, авай. Хүннүң-не чажымны дырап, ону-ла өрүп турарыңга, сеңээ берге боор, меңээ база берге-дир.

– Ында берге чүве чок, уруум, уруунуң чажын өрүп олурар ие кижи дээрге аас-кежиктиг ие кижи ышкажыл. Чаш дээрге анаа-ла хыл, дүк эвес болгай. Чаш дээрге кыс кижиниң база бир чаражы болур, кыс кижиниң база бир чоргааралы болур, кыс кижиниң база бир камгалалы болур чоор. Кыс кижиниң аажы-чаңын чажындан база илередип көөр болур чүве. Оон аңгыда, кыс кижиниң чажы узун болурга, өг-бүлезиниң чуртталгазы чараш-каас болгаш салгалдары кажан-даа үзүлбес болур чоор. Сээң узун чажыңдан салгалдарың туттунуп уламчылаар аан.

– Камгалал болур чүве болза, мындаа чүге мени...

– Уруум, сээң чажың тускай турган, эскерип көр даан, сес класс эштериңни көр даан, ол хире назынында ындыг узун чаштыг уруглар ховар... Ынчангаш сен ховар кызым-дыр сен ийин. А камгалал дээрим болза – сөөлүнде ажы-төлдүг апаар болзуңза, ажы-төлүң дүне када аза-буктан чаштынып сээң чажың аразынче шымны бээр чүве-дир ийин. Аңаа хүн үнеринге дээр таалап удуп чыдар... – дээш, уруунуң чолдак чажын чассыда суйбааш, тейин орта чыттап каан.

– Авай, шагдаалар чүү диди?

– Ол оолдуң авазынче хомудал бижик-даа биживээн мен, уруум. Шагдааларга база чугааладым. Аас-дылды чоор, кол-ла чүве сээң кадыыңга хора чок болганы эки болду. А сорбуну... ажырбас, үези-биле эттине бээр. Хоорайның школазынче билдириишкинни чорудуп калдым, харыызы кээрге, моон чоруптар бис, уруум. Ам бичии манаптаалы.

Эртенинде Ай-кыс школага өөренип чедип келген. Ай-кыс ам Шыдарны шуут-ла ийи караа-биле көөр хөңнү чок. Ынчалза-даа классче кирип келгеш, бир-ле дугаар дөмей-ле Шыдарны дилегзинип көрген. Ол бажын-даа көдүрбес, карактарын дестиреринге өй болган. Уругларны база «атаманнар» аразынче киирген турган болза, Шыдар ам алды дугаар «атаманы» болур боор, ооң кырында Ай-кыс тиилеп алган турары чадап чок. Ай-кыстың чолдая берген чажын кыс эштери дораан эскерип кааш, үглей-ле бергеннер. «Чүге ынчаарың ол? Канчап? Ол канчаарың ол?» деп айтырыгларны кижи бүрү салган. Чаңгызынга-даа харыы бербейн, олудунга барып олуруп алган. Бажының тейинде дээрбе салып каан аар деңзилиг чүве көдүрген-биле дөмей, Шыдар ам-на бажын чоорту көдүрүп эккелгеш, кедей аарак Ай-кыстың ооргазынче көрүпкеш, сырбаш кыннып олурган. Ооң мурнунда амырап тыртар чоон кара чажы чок, канчап барган?! Кымның буруузул?! Шак-ла ындыг айтырыглар ам база-ла кара булуттар дег диргелип келгеш, Шыдарның бажынга хонуп алган. Дээрбе салган бажы дам аартап, аартый берген-даа ышкаш болган. Бо-ла бүгү болуушкун ооң чүрээнде кезээ мөңге чурттай берген дээр болза, чазыг болбас. Ону ам кажан-даа утпас.

Кичээлдер соонда Шыдар бажыңынга келгеш-ле, орунунга чыда дүшкен. Бо-ла бүгү дүжүм болган болза деп-даа боданып чыткылаан. Ынчап чыдырда, ачазы кирип келгеш:

– Чылан ышкаш чыргал бодап чеже чыдар сен. Тур че! – дээш, чүген-чуларынга, эзеринге каастаар мөңгүннер тудуп алган: – Ма, мону эптей сокта, удавас ам март 8 болгай, аваңга белектен кылып берээли. Бичии-даа мөңгүн черже чаштатпас, азыгларын сый хакпас. Ону чидирер болзуңза, дыштаныр хүннериңде ийи хонук улай күзеттенип хонар сен.

Шыдар ол мөңгүннерни алгаш, эптей хап олурган. Ачазының мөңгүн хамаанчок, кымчы өрүүр чаңгыс чиңге хөмүн безин чидириптер болза, ат болганы ол. Ачазының чугаазындан мөңгүн-даа эвес, а март 8 деп сөстер кулаанга чаңгыланып арткан.

Школага база удур-дедир суй белектер сунчур болгай. Оолдарга кым-кымга белек бээрин класс башкызы хуваап каан. Байырлал-даа эгелээн, хамык өөреникчилер белектерин аай-дедир солушкан. Шыдар база белээн бээр болган уруунга сунгаш, улаштыр эрттир кылаштааш, Ай-кыстың холунга бичии куу хааржак белекке берген. Уругларның карактары Шыдарда, оолдарның карактары Ай-кыста. Клазының башкызы «Ам бо тенек чүве чүзүн боданы бергени ол» деп девидээн. Ай-кыс база чүнүң-даа ужун билип чадап, хейде-ле эпчоксунуп, Шыдарның берген белээн албайн барган. Херли берген хөй карактарның мурнунга Шыдар ам човап, сунуп алгаш турган белээн дедир бодунче тырткаш, класстан дашкаар үне халып чоруй барган. «Ол канчаары ол? Чүнү сунуп турган ирги?» дижип, чаңгысклассчылары аразында үрүңейнип артып калган.

Ай-кыс школадан чанып келирге, бажыңында авазы куу бичии хааржак тудуп алган олурган. Демги Шыдарның берип турганы хааржаа деп ол дораан билип каан.

– Мону кайыын ап алдыңар, авай?

– Ажылдан чанып келиримге, херим чанында Шыдар турду, уруум. Сеңээ дамчыдып турар болду. Кижи уруун кемдедип-кемдедип, ам чүзүн дамчыда берген ол дээш ажыдыптарымга, чавага болду. Кулугурну деп чадап чыдырымда-ла, богбазын муна каапкаш ыңай болду. Кандыг ужурлуг чавага берип турарлары ол?! Мээң уруум дүгдеп, айтырар деп турарлары ол бе? Хей чүве-дир ол! Магалыг-ла чүве-дир. Оларга мен уруум бербес-даа мен!

Ай-кыс чүнүң-даа ужур-чөвүн билбейн, авазынче-даа, чавагаже-даа кайгаар.

– Чүге ынча дээриңер ол, авай? Мени айтырар?

– Чаваганы чүгле белекке берип болур, оон өске – уруг айтырарда берип болур.

– Чок-чок, авай. Өскээр билип тур боор силер. Март 8 таварыштыр белек солчуп турувуста, меңээ берген кижи, оон албаан мен.

– Аа, ындыг чүл?! Хей-ле, сагыжым өскерлип... Белек болза белек ыйнаан, мээң уруум айтырар дээр болза, шак ол ышкаш сарыг суг мээлиг чүвелерге кайын уруум бээр ийик мен, дөмей-ле – дээш, чавагазын уруунга сунган: – Ма, уруум. Бодуң бил.

Ай-кыс алыксавайн-алыксавайн, холунга чада тудуп алгаш, топтап көрген. Аът челинден агыскан, мөңгүннү таптап тургаш, сиилбип-каастаан, янзы-бүрү чараш өңнерлиг чинчилер-биле илип дискен чавага болган. Иштинде чаваганы чарашсынып турза-даа, бодунуң кезип каапкан чажын сактып келгеш, авазынга чаваганы катап тутсупкаш, ындыкы өрээлче ыңай-ла болган. Чүвениң ужурун билбейн барган авазы уруунуң карааның чажын эскере тыртып кааш, ам-на миннип келген. Чажын кезип каапкан уругга чавага сунуп канчаарым ол дээш бодун буруудадып, чүнү канчаар аайын тыппайн барган. Канчаар-даа боданырга, ам чүгле уруун чазыктырары арткан. Соондан «уруумайлап» оожум, далаш чокка эртип келген.

– Билип тур мен, уруум. Мен ону албас турдум... Буруулуг болдум, уруум. Күзээр болзуңза, шак бо чаваганы маңаа каапкаш, чоруй баргай бис.

– Чоруур?

– Ийе, уруум, ок, сеңээ чугаалаваан болгай мен. Харыы чедип келген-дир. Эки медээ. Соңгузу хүн чоруур бис, уруум. Ынчангаш идик-хевивис бөгүнден эгелеп аайланып эгелээли – дээш, авазы чаваганы тудуп алгаш, ындыкы өрээлче эрте берген.

Шыдар бажыңынга кээрге, ачазының карактары соой берген, черле Шыдарны манап олурган чүве дег, көрүп алган олурган.

– Мөңгүннериң кайы? Сериин өрээлге азып кааш турган челим кайы?

– Буруулуг болдум, ачай. Олар-биле чавага кылгаш, Ай-кыска буруум миннип, белекке бериптим – дээш, өрээлдиң азыынга барып хая көрүндүр туруп алган.

– Белекке берипкеш, чоп муңгараарың ол ынчаш? Харыы кылдыр чүү дидир? – деп, чазык айтыртына бээрге, Шыдар ачазының аажы-чаңының бир өске апарганын эскерип каан.

– Хүлээведи – дээш, база катап хая көрнүп алган.

– Хүлээвээн дээш, азыгга сыңнып, муңгарап-деңгереп турар боор бе, эр кижи. Барып шайың тик. Аваң ажылдааш, ам-на келир боор. Аваңга белек чок кижи, оода шайдан кудуп бер, аваң черле бурууңну хүлээп алыр ыйнаан.

– Чаа – дээш, ындыкы өрээлче эртип чыдырда, ачазы улаштыр айтырган:

– А кылып алганың чавагаң кайыл?

– Ай-кыстың авазында бериптим.

– Аа, халак! Ол дугайын аваңга шуут-ла ыыттава. Ону билип алыр болза, ам аваң база бурууң хүлээвейн баар – дээрге, Шыдар «четтирдим, ачай» дээнзиг карактары-биле ачазынче көргеш, бажын согайткаш, чемненир өрээлче чииги аажок ыңай-ла болган.

Уланчылыг.

Кежик Коңзай

Чурукту ГигаЧат чураан.

“Шын” №17 2026 чылдың май 7

"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...