Кижи чиир дээш чурттап чоруур бе азы чурттаар дээш чемненир бе? Өөреникчи чылдарывыста бир башкывыс бистен ындыг айтырыг салган. Кайызын-даа шилип турган бис, ынчалза-даа шын харыызы бир дугаары болган. Миннип кээривиске-ле, ада-иевис: «Ам чүнү кылып чиир бис?» – деп, бот-боттарындан айтыржып турар чүве. Эът, картошка, далган, үс-ле бар болза, тодуг үелер-дир ол. Ногааны, кат-чимисти хүннүң-не чип чорбаан бис. Ааска өй катты чыып чиир, тарып алган бичии огурец, көк-кулчазын үезинде салаттап чиир. А яблоко, апельсинни садыгга келген шаа-биле садып чиир. Хоралыг, хора чок деп аъш-чем-даа ылгап турбас, шупту шынарлыг турган.
Амгы үеде кандыг чем чок дээрил? Кижи болганының эң чиксээр, чаагай чемнерин диетолог, нутрициолог деп мергежилдиг кижилер хоралыг деп санап, ону чиирин кызыгаарлаар кылдыр сүмелеп турар апарган. Эңдерик үске быжырып каан хуужуурлар, фри деп картошка, наггетсы, ажыг перец холаан дагаа чалгыннары, пицца... чаагай-ла. Япон кухняның суши, роллы деп ристе ораап каан янзы-бүрү чеми, соустарны база чип өөренип алган бис. Оларның аразында чиг балык эъдин ажыглаар роллдар база бар. Хайындырып, быжырбаан балык эъдинге кандыг курттар чоруп болурун билбес эвес, билир бис – ол хирезинде-ле чиксээр бис. Шаурма, бургер, крем-чизтиг торттар, капкейктер дээш-ле чүү-даа бар апарган. Кылып белеткеп каан белен чемни бажыңынга чедирип бээр деп «мода» пандемия үезинде эгелээн хире чүве, ам-даа сайзыравышаан, харын-даа Тываның ырак-узак суурларында безин бар. Бичии уругларның төрүттүнген хүннери колдуунда шак-ла ындыг аъш-чем-биле эртер. Шашлык-машлык, дагаа-гриль, шаурма-шаверма, «киэфси-кэфесии», пицца, роллдуг байырлал эрттирген кижи эң кончуг кижи болур. Оларга немей арбуз, чимис аймаан, чигирзиг, өңнүг суксуннарны эңдере делгеп алыр. Оларны чиирге, чаагай-ла, амданныы-даа кончуг. А кадыкшылга, кижиниң мага-бодунга кайы хире хоралыын кым-даа билбес. Билип турза-даа, билбээчеңнээр, ажырбас ыйнаан деп бодаар.
Шак мындыг фастфудтар-биле мага-боттуң хемчээлдерин чагырга чокка өстүрүп, иштики органнарның шын ажылдаарынга эпчок чүүлдерни тывылдырып, кандыг-ла-бир чыргалыг апаары чажыт эвес. Бо бүгүнү кичээнгейге ап, бодунуң болгаш чоок улузунуң, ылаңгыя чаш ажы-төлүнүң, кадыкшылынче сагыш салып чоруур улус шын чемненилгеже кирип эгелээн. Тускай диетаны сагып, чиир чеминиң хоолузун тускай санаашкыннар-биле үндүрүп ап, хүнде кайы хирени чип болурул, ол хирени чемге ажыглап турар. Садыгларда көскү черлерни ээлеп, ажы-төлче караан базып, сыгаттынып турар чипсы, кириешки деп химикаттар долган чараш хаптарлыг «вкусняшкалар» (бичии уруглар ынчаар адаар) хоразын шагда-ла чедирип эгелей берген. Он ажыг чылдар бурунгаар-ла эмчилерниң профилактиктиг ажыл үезинде тайылбырындан дыңнаан мен: ижин-хырында оюлганнар, балыгларны кезип эмнээр аарыг чалыыткаан – 12 харлыг ажы-төлдү ынчаар эмнеп турар апарган. «Эът, картошка болгаш далган боорга-ла чедер» салгалга уруг-дарыын ынчаар «хораннап» алыры коргунчуг болбайн канчаар. Ынчангаш сонуургаан чүүлдерин шуптузун интернет четкизинден тып, номчуп, көрүп алыр апарган магалыг шагда фастфудтарның кайы хире хоралыын ажы-төлүнге көргүзүп, тайылбырлаар болза эки. Өг-бүлелер шын чемненилгеже чоорту кирери күзенчиг. Менделеевтиң таблицазындан элээн хөй элемент кирип турар колбасалар, сосискалар орнунга арыг эът чиир, чүнү агартыр былгап кааны билдинмес садыг сүдүнүң орнунга чаа сагган инек сүдүн ижер дээш-ле баштай бодунуң бүдүрүп шыдаар продукциязын мурнадыр ужурлуг бис. Ооң соонда харын ботта чок чемни садып чиир апаар. Ногааны, чимисти, катты тарыыр, бодунуң огородунуң, садының дүжүдү арыг болурда, акшага-даа камналгалыг. Оон аңгыда уруг-дарыгны күш-ажылга кижизидер, огородунга, садчыгажынга шимченип ажылдааш, күш-дамырын сайзырадып, мага-бодун дадыктырар.
Кашалар чииринден черле ойталавас болза эки. Тыва кижи эртен-даа, дүъште-даа, кежээ-даа эъттиг чем чиир мен дээр болгай. Ылаңгыя манчы-буузаны 2-3 хүн-даа улаштыр хайындырып чипкеш, хөңнү калбас. Янзы-бүрү витаминнер, микроэлементилер, минералдар кирип турар крупалардан кашаларны эртенги чемде, кежээ чиири артык эвес. Кырлыг-кара, сула, көгже (перловка), чиңге-тараа (пшено), рис болгаш бобы аймаандан горох, фасоль, чечевица-биле кандыг чаагай чемнер кылып болурун кайыын-даа көрүп, өөренип ап болур. Дагаа чуургазы, быштак, үнүш үзү, тооруктар аймаа, балык, далай үнүштери база кижиниң мага-бодунга херек. Дээди сорттуң ак хлеб, булочказының орнунга кара хлеб, оодурбалыг хлеб, хаарган далган ажыглаар улус база аравыста эвээш эвес.
Арыг суг кижиге эң херек. Сүттүг изиг шай, ары чигирлиг, лимоннуг кара шай база эки-ле, ынчалза-даа кандыг-даа холуксаа чок арыг суг оон дээре. Сөөлгү үеде куркумалыг, корицалыг, имбирьлиг азы лимоннуг суг талалакчылары база көвүдээн. Мага-ботта артык килдер октаарынга, ханда чигир хемчээлин бадырарынга, мага-боттуң аарыгларга удур туржур күжүн (иммунитетти) көдүреринге олар дыка дузалыг.
Дүрген тодуп алыр, өске улустуң белеткеп кааны үске быжырган чемнериниң орнунга, боттары чемин буска хайындырып, кургагга хаарып, духовкага быжырып ап турар болза, кадык-даа болур, өг-бүлениң иштики «агаар-бойдузу»-даа экижиир. Шупту барда, кады чем кылып турар үеде харылзаалар экижиир, эп-найырал быжыгар. Далган үзүп быдаа-даа хайындырып олурарга, бажың ишти кайы хире аянныг болур ийик?
Кайы хамаанчок үстүг-чарлыг чем чип, баарын, ишти-хырнын, бестиг-баарзыын үреп алгаш, аптекадан эңдерик акша-биле синтетиктиг эмнер садып ижериниң орнунга, фастфудтардан чоорту ойталап, шын чемненилгеже кирип, кадык амыдыралды бирги черже үндүрерин үе негеп келген. Кымны-даа үске быжырган дагаа чалгыны, шашлык чивеңер деп хорувайн тур мен, үргүлчү эвес, ийи-чаңгыс болбайн канчаар. Кадыкка хора чок, арыг чемнерни көвей ажыглаары чугула.
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn