«Ыдыктыг Кызыл-Тайгамның төөгүлүг өгбелеримниң, төрел-аймаамның салгалы мен. Авам, ачамның эрге-чассыг кызы мен. Ийис акыларымның чаг иштинде бүүрек дег чаңгыс дуңмазы мен. Дөрт чүктен күчү-күштү берип чоруур дөрт оолдарымның ынак авазы мен. Өг-бүлемни бут кырынга тургузуп, чонум аразынга эки кижи, «тергиин мастер» диртип чоруурумга өөрүп, ынак ажылымга четтирдим.
Ынчалза-даа чажымдан-на мени чүглендирип чоруур чаңгыс күзелим бар. Ырлаарынга ынак мен. Ыры-хөгжүм– чуртталгамның утказы. Сагыш-сеткилимни илередип, ада-иемниң чаяап берген чараш үнү-биле чонумга бараан болур хүнүм черле чедип келир» деп частың башкы хүнү март 1-де эң-не баштайгы «Чүрээм үнү» деп чогаадыкчы кежээзин эрттирген ыраажы Айлаң Моңгуш социал четкиде бодунуң блогунга демдеглээн.
Каш-ла домак, ынчалза-даа ханы утка сиңниккен бодалдарның ындында чүү чаштып чыдар ирги? Ынчангаш чаа-ла херелденип үнүп орар чырык «сылдысты» «Шын» солуннуң номчукчуларынга таныштырар сорулга-биле Айлаң Моңгушту редакцияже чаладывыс.
Айлаң Моңгуш 1987 чылдың август 18-те Лидия Делгер-ооловна, Валерий Шыырапович Моңгуштарның ийис оолдарының соонда чаңгыс кызы болуп төрүттүнгеш, Кызыл хоорайга өскен-даа болза, Сүт-Хөлде Чес-Булуң хемниң эриинде кырган-авазы Чимит-Дамбаа Эртине-Очуровна, кырган-ачазы Делгер-оол Чигжитеевич Моңгуштарның Чес-Булуң, Ишкин аксында аалынга барып дыштаныр чораан. Авазы бүгү назынында үндүрүг черинге, а ачазы Иштики херектер яамызынга ажылдап чорааннар. Авазы тос кады төрээниниң үш дугаары, а ачазы ийи кады төрээнниң улуу дээрзин ол таныштыргаш, улаштыр чогаадыкчы ажыл-ижиниң дугайында төөгүп берди.
Уруглар садынга…
Кызыл хоорайның 36 дугаар уруглар садынга тургаш ырлап эгелээн мен. Бир катап Шагаада уруглар садынга «Тыва» КТРК-ның корреспондентилери кээрге, Сергей Бадырааның «Бодаганым» деп ырызын ырлаанымны утпас мен. Ачам дежурныйлап хонуп чыдырда, тыва дамчыдылгага уруу ырлай берген-дир. Ажылындан дыка өөрүшкүлүг келген чүве.
Эге класска…
Кызылдың 5 дугаар гимназиязынга өөрени бээримге, ыры кичээлиниң башкызы Наталья Кууларовна мени эдертип алгаш, бөлгүмче чедире берди. Чааскаан эвес мен, эштерим база бар. Ол дээрге амгы үеде ТР-ниң алдарлыг артизи Ай-Хаан Ооржак база Чиңгис Шоюн, Алаш Очур, Айдың дээш шупту беш-алды хире кижи бис. Шору ырлаар хире улусту башкывыс аңгы чыып алгаш, школага тускай ырлаар класс чок боорга, өске черге баргаш, өөредип турганы ол-дур ийин. Кады ырлажып турган эштеримни «Хамнаарак» дээн ышкаш мөөрейлерге киириштирип-ле турар, а мени черле киириштирбес. Бодаарымга, авам-ачам мээң чогаадыкчы чуртталгамны шоолуг сонуургавас, башкы-биле барып ужурашпас, чугаалашпас турган ирги бе азы мээң үнүм өткүт эвес боорга ирги бе, ам-даа билбес мен. Башкымның «Бичии ыыткыр ырлавыдам, Айлаң» деп-ле турарын сактыр мен. Оон бир хүн микрофон тутсуптарга, үнүм дыка өткүт болган чүве.
«Салгалчы» апарганым…
5-ки класска өөрени бээримге, ТР-ниң улус өөредилгезиниң тергиини Светлана Кыргысовна Моңгуштуң удуртулгазы-биле «Салгал» деп бөлгүм ажыттынган. Бөлгүмде колдуунда оолдар боорга, шоолуг-ла сонуургавайн баргаш, барбазымга, Антон Увангур эживис кайы класска каш шакта кичээл төнерин расписаниеден көрүп алгаш, эжик аксынга манап тургаш, сүрүп аппаар чүве. Амгы үеде ырлап чоруурум тыва улустуң ырыларын ол бөлгүмге барып тургаш билип алган мен. Бөлгүмнүң башкызы амгы үеде ТР-ниң улустуң хөөмейжизи Андрей Моңгуш турган. Ынчан башкывыс көңгүс аныяк, ийиги курска өөренип турган мен деп сөөлүнде чугаалаар чүве. Чаа-ла алдаржып, ырыларының кидин түлүк чалгып эгелээн хып дээн аныяк үези. А бис, бичии улус, башкывыс чаа-ла алдаржып эгелээн ырыларны ырлап турар Андрей Моңгуш деп билбес бис. Бөлгүмге кичээл соонда чанып келгеш, башкывыстың кассетада бижидип каан ырыларын дыңнаар турдувус. Ол ыраажы бисти өөредип турар деп билбес турган-дыр бис ийин. Боду база биске мен-дир мен ол ыраажы дивес. Андрей Алдын-оолович дыка-ла биче сеткилдиг кижи ийин.
Чыглып кээривиске-ле, башкывыс биске лекция номчуур. «Сылдыс» аарыының дугайында дыка чугаалаар. «Сылдыс» аарывас, ынчанмас, турамык болбас, биче сеткилдиг болуңар дээш, дыка-ла өөредип чораан-дыр ийин. Бөлгүмге эгезинде дыка хөй элээдилер турган. Чоорту чылдар эртерге, амыдыралының аайы-биле сывырлып калган улус хөй. Бистиң бөлүүвүстен эң-не сөөлүнге четкен улус: Антон Увангур, Ай-Хаан Ооржак, Слава Манчын, Сергей Уржук, Арина Ай-Куу, Айыраа Ак-кыс-оол, мен база 9 дугаар школадан Эрес Дажынай. Оолдарывыс шупту тыва хөгжүм херекселдеринге ойнавышаан ырлаар, а уруглар чүгле ырлаар. Ийи-чаңгыс харын шыңгырааш азы аът дуюу тудар бис.
Бөлгүмнүң оолдары 9 класс дооскаш, Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезинче кирип алырга, бис бир класс бичии уруглар «Салгалче» олчаан барбайн бардывыс. Бөлүүвүстүң оолдары колдуунда-ла уран чүүлде арткан, а уруглар аңгы-аңгы адырларда баргылаан бис.
Школа соонда…
11-ги классты дооскаш, ТывКУ-нуң даштыкы дылдар факультединче кирип алгаш, 2-3 ай өөренгеш, бир дугаар оглумну чиигепкеш, оглумга сылдап алгаш өөрениксевейн, ажыы-биле өөренир күзелим чогун ачамга чугаалаарымга, «Чоор сен, уруум, өпеяаң азырап олур, келир чылын өөренип алыр сен. Келир чылын оглуңну алчып бээр мен» дээн. Ноябрьда ынча дээн болза, апрельде боду чок апарды. Ийи чыл иштинде оглум азырап олурдум. Ооң соонда Россияның күрүнениң гуманитарлыг университединиң салбыры Тывага ажыттынып кээрге, анаа-ла сонуургалым-даа чок турда-ла, документовед мергежилге өөренмишаан, парикмахер кылдыр өөренип алдым.
«Тергиин мастер» болганым…
Ийи ай дургузунда парикмахер мергежилди чедип алгаш, бичиилеп чагыглар хүлээп, ажылдап эгелей бердим. 2008 чылда Чечек Хомустааровна, Мария Марковна, Нелля Сергеевна, Любовь Маңнай-оол дээн ышкаш Кызылдың эң-не шыырак мастерлериниң ажылдап турган салонунга ажылдай бердим. Нелля Сергеевна мени өөреткен башкым, дагдыныкчым-дыр. Ол дээрге ачамның чаңгыс дуңмазының өөнүң ишти, чаавам болур кижи чүве. Харын-даа ол салонче ажылдап кирип алган мен. Улуг дуржулгалыг дагдыныкчылар аразынга дыка хөй чүүлдерге өөренип алгаш, оларның ачызында амгы үеге чедир Кызыл хоорайда эки мастер болуп ажылдап чор мен. Амгы үеде «Леди Ли» деп салонда бодум аңгы өрээл хөлезилеп алган ажылдап турар мен.
Өг ээзи …улуг амыдыралче базымнар…
Бир чайын Кызыл-Тайганың эдээнде Алдыы Дөргүн аржаанынга авамның кады төрээннериниң ажы-төлү аржааннаар дээш чеде бээривиске, аржаан чоогунда кырган-авам сугнуң кыштаанда кезек аныяктар хол бөмбүү ойнап тур. Оларның аразында өөм ээзи Аймир база бар. Аңаа найыралдажып алдывыс. Аймир ТывКУ-нуң күш-культура факультединде өөренип турар болган. Күзүн Кызылга келгеш, ынчаар-ла найыралдажып, таныжып алгаш, ийи чыл болганда оолдуг болдувус. Өөм ээзи бо хүннерде соңгаар боттаңнап ажылдап чоруур.
Дөрт оглувустуң улуу бо чылын 21 харлаар, а эң-не бичиизи 2 хар ажып турар. Ийи-үш дугаар оолдарым школачылар. Оолдарым шупту ырлаар, ынчалза-даа артист болур сонуургал чок.
Бодум бодумга…
Школачы шаамда чүгле ырлап эвес, а дааранып база өөренип алдым. Күш-ажыл кичээлиниң башкызы дааранырынга, идик-хеп быжарынга өөреткен. Шаанда «Бурда» деп хеп быжар үлегерлерлиг сеткүүлдерни ажыглаарын, идик-хеп быжарын башкывыс өөреткен. Чагыг ёзугаар өске улуска хеп даарап шыдавас кижи чордум. Чаңгыс катап авамга хеп даараарымга, дыка-ла берге болган. Олчаан кымдан-даа чагыг албас, чүгле бодумга хеп даарап кедер мен деп шиитпирлеп алдым. Ийи-чаңгыс тыва национал хептерни оолдарымга даараар, а өске тускай, аянныг хептерни чүгле бодумга даарап кедер-дир мен.
Ыраажы салым-чаяанның дөзү…
Ачам мээң чогаадыкчы чоруумну, ырлаар салым-чаяанымны аажок деткиирге-даа, авам «хоржок» дээрге-ле, ооң аксындан эртпейн чораан-дыр бис. Авам мээң өөредилгем кошкавазын, өскээр чардыкпазын дээш, чуртталгада өөредилгеден аңгыда, чүүлдер кол эвес, чүгле билиг бирги черде деп санап чораан хире. Республиканың уран чүүл школазынга-даа өөрениксеп турдум. Ынчалза-даа авам ынатпаан.
Ийис акыларым-даа, ачам-даа ырлавас, ырлап билбес болган-дыр ийин. Авамның авазы кырган-авам дыка ырлаар кижи. Бичиимде кырган-авамның ырлап орарын дыңнаарымга, үнү дыка-ла чараш чүве ийин. Кырган-авамны дөзээним ол ирги бе?
Кончуг-Кадайның уйнуу болгаш…
Кырган-авамны мен баштактанып, Кончуг-Кадай дээр мен. Кылбазы чок кижи боор. Дыка эки сактып алган чүүлүм болза даайымны өглээрде, кидис өгнү тиккеш, тыва дериг-херекселди четчелээш, ширтек-дөжээн, идик-хевин доозазын боду даараан. Бүдүн өгнү боттарывыс кылып турган бис. Дүктү дыдып савааштааш, кидис салып дээш тыва улустуң кылып чораан ажылдарын оглун өглээрде, тыва өг дерип тургаш, уйнуктары биске доозавыска көргүскен, өөреткен. Чайлагга инек саап, сүт тыртып, хой-өшкү кадарып, кидис салып, ширтек сырып дээш тура дүшпес ажылдап чайлаар бис.
Кырган-авам чок апарган соонда, эң-не хеймер даай-авам Аяна Делгер-ооловна шоодайларда дүктерни черже төптерге, конфет, чигир-чимис хунаашкан-биле дөмей халчып баргаш, эки дүктү мурнай аптарын бодаар бис. Чүге мурнун былаажып халчып турган дээрге, дөмей-ле дүктү дыдар апаар сен, бир эвес дүрген эки дүк албас болза, багай дүк артар. Ынчангаш хунаажып турганывыс ол-дур ийин.
Келиннеп чеде бээримге, «Хоорайга өскен хирезинде тыва ажылдарны шуптузун билир. Чамдык суур уруглары инек безин саап билбес боор-дур» дээш кунчуум магадаар чүве.
«Тыва кызынга» артпааным…
«Салгалдарга» ырлааш, олчаан каяа-даа ырлавайн чордум. 2007-2008 чылда «Тыва кызынга» үр ырлавадым. Чаңгыс катап бир-ле хемчегге кириштим. «Тыва кызы» хөөмейлээр, сыгыртыр болгай. Андрей Моңгуш башкым мени «Кыс кижи ынчанмас, Айлаң. Кыс кижи хөөмейлээр, сыгыртырга, эр улузунга багай боор» дээрге соксадым.
«Чок-чок, үнүң үрелип каар…»
2015 чылда Кызылдың уран чүүл колледжизинче дужаарда, дээди эртем чедип алган дипломум тудуп алгаш чеде бердим. Бичиимден тура сонуургалым, күзелимни бүдүрер дээш, академиктиг ырлар өөренир салбырже шыгаап алгаш барган мен. «Бай-ла Хемчиимни» ырлап эгелей бээримге, шылгалда хүлээп турган башкы Азияна Ондар-Салчак «Адыр-адыр» дээш доктаадыпкаш, «Сен биске эвес, улустуң ырыларын ырлап өөренир салбырже бар шүве» дээн. А мээң күзелим болза ариялар, опералар ырлап өөренип алыксап турган мен. «Чок, башкы, мен ону эвес, бо салбырны сонуургап тур мен» дээримге, Азияна Григорьевна: «Чок-чок, үнүң үрелип каар, хоржок» – дээш, мени үндүр үдепкен. Оон улустуң ырыларын ырлап өөренир салбырже киргеш, бодумдан 12 хар бичии уруглар-биле 2019 чылда доостум.
Салонга ажылдавышаан, колледжке өөренип тургаш, доозар бетинде, 2018 чылдың чайынында, автошколаже база кирип алдым. Ынчан үш дугаар оглумну ижинниг мен. Колледж доозарының шылгалдалары, автошколам, ажылым шупту дакпырлажы берген, ооң кадында өгде ажы-төлүм, өг-бүлем база бар. 2018 чыл меңээ дыка берге чыл болган. Март айда төрүттүнер ужурлуг оглум декабрьда төрүттүнүп келген.
«Эжик» ажыттынган
Тыва национал хөгжүм оркестринче ажылдаксааш барып турдум. Хөгжүмге ойнавышаан ырлаар, анаа чүгле ырлаар ыраажы херекчок болган. «Саяннар» ансамблинге ийи катап бардым. Мени хүлээвээн. Ынчаарга бодум хөгжүүр ужурлуг болган-дыр мен деп билип алдым.
Концерт үндүрер дээш, дап берип-ле чораан мен. Бир-ле шаптараазын тургустунуп келир, черле болдунмайн чораан. Башкым Андрей Алдын-оолович-биле-ле сүмележир мен. Ырылар херек, хөй ыры херек дээр кижи. Баштай альбом үндүрээли дээр, башкымның чайы чок-ла боор, ынчаар-ла чылдар шуужуп эрте берген. Сорулганы салгаш, базымдан базымче ажылдап кириптер-дир. Ам боттандырбас болза, кажан-даа бүтпес күзел-дир деп шыңгыы боданыптым.
2026 чылдың мартта концерт үндүрер мен деп шиитпирни 2025 чылдың күзүнүнде хүлээп алдым. Сентябрьдан тура мергежилим башкызы Регина Ниимановна-биле чугаалажып алгаш, неделяда 2-3 катап колледжке барып ырлап ап турдум. Ноябрьга чедир үспейн белеткенипкеш, Кызылдың Улусчу чогаадылга төвүнге чеде бергеш, частың башкы айының бирги хүнүн шилип алдым. Башкымче долгаптым. Ооң мурнунда бир катап төрүттүнген хүнүмде төрелдерим, эш-өөрүмге 7-8 хире номерден тургустунган программалыг турган мен. Аңаа даянып алгаш, программаны тургузуп алыр сен деп сүме каткан. Ай-Хаан эжимге чеде бээримге, Аяна Самыяевнаже чорудупкан. Аяна Самыяаевна-биле ужурашкаш, планывыс тургузуп, сорулгавыс салып алгаш, ажылдап кириптивис. Ырыларым эвээш боорга, Аяна Самыевна он чаа ыры бижип берди. Ол дээрге бүдүн альбом-дур. Бир дугаар концертимниң бедик деңнелдиг эрткени дээрге-ле, ТР-ниң алдарлыг артизи Аяна Монгуштуң ачызы-биле республиканың эң-не шыырак культура ажылдакчыларының киржилгези-дир ийин. Чижээлээрге, концерттиң режиссёру ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Алена Дөңгүр-оол. Оон ыңай ТР-ниң улустуң хөөмейжизи Андрей Монгуш болгаш «Салгалдарымның» кежигүннери, ТР-ниң алдарлыг артизи Айдысмаа Көшкендей, В.М. Халилов аттыг Тываның күрүнениң филармониязының ыраажызы Елена Куулар дээш дыка хөй алдар-аттыг ыраажылар, артистер болгаш «Онза-медиа» видеороликтер тырттырар бөлүктүң концертке киржип, мени деткээнинге өөрүп четтиргеним илередир-дир мен. Костюмнарны дизайнер, модельер Чаяна Доңгак даараан дээрзин сагындырайн. Тываның алдарлыг артизи Сайлык Оммунга, ажыктыг билиглерни берип, арга-сүмезин катканы дээш, четтиргеним илередир-дир мен.
Каш чылдар дургузунда чүъктеп чораан күзелим бүде бээрге, бүзүренчиг эвес болду. Сагыш-сеткилге тааланчыын, аянныын. Концертке чедир уйгу-чыдын чок, эртенгиниң 8 шактан кежээ 23 шакка чедир, чаңгыс-даа шак хоозун эрттирбейн ажылдаанывыс үре-түңнелдиг болганынга өөрүүр-дүр мен.
Бир дугаар концерт үндүрген соонда, эжик ажыттынган. Чүгле бурунгаар. Программа бар. Костюмнар белен. Кожууннарже үнүүшкүннер планнап турар бис. Чыл чылы-биле меңээ чажын таартып чоруур клиентилерим бар. Олар мени дыка манаар улус. Оларны кагбас мен.
Бодумнуң бодумга сагындырыым:
Үнеле – Кандыг-даа негелде чокка, чуртталгаңны үнеле. Дыңна – Бодуңнуң иштики үнүңнү дыңна. Ол шын орукту билир. Медере – Сээң шиитпириң дээрге аас-кежииң ол-дур. Салдынма – Кажан-даа салдынма. Сээң күзелиң сени манап турар.
Айдың ОНДАР.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12
