Июль 8-те, Өг-бүле, ынакшыл болгаш шынчы чорук хүнүнде, ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыг өг-бүле туткандан бээр 46 чыл оюн демдеглеп турар 8 ажы-төлдүг Валерий Шойгарович, Любовь Байыр-Белековна Дамдыннарның өг-бүлези-биле ужурашкан. Дамдыннарның өг-бүлези «Чылдың өг-бүлези» деп Бүгү-российжи мөөрейниң регионалдыг чадазынга киришкеш, «Өг-бүле – чаагай чаңчылдарның кадагалакчызы» деп номинацияга тиилээннер. Чаагай чаңчылдарны сагып, салгалдарга дамчыдып чоруур үлегерлиг өг-бүле 8 ажы-төлдүг (ийизи бистиң аравыста чок), 16 уйнуктуг.
«Чылдың өг-бүлези» мөөрейниң төлептиг тиилекчилери-дир силер. Ажы-төлүңерни канчаар кижизиткениңер хүндүткелге болгаш чоргааралга төлептиг. Силерниң ышкаш өг-бүлелер Тывада бар болганы дээш четтирдивис» — деп, чылыг-чымчак сөстер-биле Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг ужуражылганы эгелээн.
Дамдыннарның өг-бүлези тура-соруктуг болгаш кызымаккай ажыл-ишчи. Өгнүң эр ээзи Валерий Шойгарович хөй чылдарда Жданов аттыг совхозка трактор башкарып ажылдап чораан, а өөнүң ишти Любовь Байыр-Белековна бүгү назынында Чеди-Хөл кожууннуң Ак-Тал суурга эге класстар башкызы болуп ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. Амгы үеде арат ажыл-агыйлыг. Тыва улустуң чаңчылдарын үнелеп, салгалдарга дамчыдып чоруурлар. Өг-бүле хостуг үезинде тыва аъш-чем кылыр херекселдер даарап, чазап, кылып чоруурлар.
Валерий Дамдынның демдеглээни-биле алырга, оларның өг-бүлезин чаңгыс демниг болдуруп турар чүүл – оларның тыва чаагай чаңчылдарга ынакшылы. Олар өг-бүлези-биле улусчу уран чүүлге ынак болгаш өгбелериниң арттырып каан чаңчылдарын уламчылаарынга ханы харыысалгазын билип чоруур. Шак мындыг өг-бүле онза кичээнгейге төлептиг.
46 чыл кады чурттаан хүндүткелдиг өг-бүлениң оолдары адазын дөзээн уран чүүлчү дээрзин оларның Эдуард биле Дамдын ийи оглу бадыткап чоруур.
Эдуард Дамдын ада-иезиниң дун оглу. Ол «Тыва» ансамблиниң удуртукчузу, ТР-ниң улустуң хөөмейжизи дээш оон-даа хөй шаңнал-макталдарның эдилекчизи. Тыва кижиниң адаанныг үш оюну ча адарының идепкей- лиг деткикчизи. Эдуард Дамдын – уран чүүлдүң тергиин күүседикчизи болурундан аңгыда, тыва хөгжүм херексели кылыр ус-шевер мастер. Езу-чаңчылдарны ханы билиринден ооң күүселдези өскелерден ылгалдыг.
Сайлык Дамдын өг-бүлениң кыстарының эң-не улуу 1983 чылда төрүттүнген. Ак-Тал сумузунда уруглар садында методист башкы. Татьяна Сундуй бо өг-бүлениң үш дугаар төлү. Ол Кызыл хоорайда «Алые паруса» уруглар садында кижизидикчи башкы. Галина Дамдын Ак-Тал сумузунда «Салгал» уруглар садында кижизидикчи башкы, а Анай-Хаак Дамдын Ак-Тал ортумак школазында технология эртеминиң башкызы. Дамдыннарның хеймер оглу Далай Дамдын Тыва культура төвүнүң ажылдакчызы, «Тыва» ансамблиниң солизи.
Дамдыннарның ийи оглу Эдуард биле Далай хөөмей, сыгыт, каргыраа, эзеңгилээр, борбаңнадыр, хөөмей-сыгытты шуптузун хомуставышаан ойнаар. Шак бо уран-талант оларга адазының талазындан кырган-ачалары Шоюшкак Манзырыкчыевич Монгуш, Байыр-Белек Шоюшкакович Монгуш олардан дамчып келген. Адазының талазын- дан – салым-чаяанныг ыраажылар, хөгжүмчүлер, а иезиниң угу – салгал дамчаан уран-шеверлер.
ТР-ниң Баштыңының дилээ-биле алышкылар хөөмей-сыгытты бараалгаткан. Ооң уржуундан ужуражылга улам-дам сагыш-сеткилге чоок, чылыг болуп, каткы-хөг киткээн.
Дамдыннарның өг-бүлези аразында сырый харылзаалыг, күш-ажылга, тыва чаагай чаңчылдарга бердинген улус. Алды ажы-төлүн төлептии-биле кижизиткен. Олар амгы үеде 16 уйнуун кижизидеринге дузалажып чоруурлар. Ажы-төлү хостуг үезинде ада-иезиниң аалынга чыглып, уругларын күш-ажылга, уран чүүлге, ус-шевер чорукка өөредип турарлар.
Ужуражылга үезинде ТР-ниң күш-ажыл болгаш социал политика сайыдының хүлээлгезин күүседип турар Орланмай Куулар база чугаага киришкен. Ооң чугаалааны-биле алырга, «Чылдың өг-бүлези» деп мөөрейни регионда 2017 чылдан тура эрттирип турар. Ниитизи-биле ынча чылдар дургузунда 253 өг-бүле мөөрейге киришкен. Бо чылын киржикчилерниң саны дыка хөй болган — алды бөлүкке 53 өг-бүле киришкен. Бо хүнге чедир 18 тиилекчини шилип алгаш, бөлүк бүрүзүнде тиилекчилерни тодараткан. Ол өг-бүлелер мөөрейниң федералдыг чадазынга Тываның адын камгалаарлар.
Ужуражылганың төнчүзүнде Тываның Баштыңы Дамдыннарның өг-бүлезинге төлептиг тиилелгези дээш байыр чедирип, тыва чоннуң культурлуг өнчүзүн кадагалап, бедидеринге моон-даа соңгаар чедиишкиннерни күзээн.
/ Айдың ОНДАР.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn