Россияда Истелге комитеди 15 чыл оюн демдеглээн. Бо чылдарның дургузунда ооң Тывада эргелели дүжүткүр ажылдап, кем-херек үүлгедиишкиннерин изии-биле истеп, судче херектерни хөйү-биле чорудуп турар. Аар болгаш онза аар херектер хөй-ниитиниң кичээнгейин хаара тудуп, социал четкилерге сайгарылгалар үргүлчү чоруп турарын билир бис. Ылаңгыя назы-хар четпээн ажы-төлге хамаарыштыр кем-херек үүлгедиишкиннери ниитилелди бут кырынга тургузуп, базым бүрүзүн хайгаараар чорукче ала-чайгаар киириптери чажыт эвес. Бөгүнгү маадырывыс – шак-ла ындыг херектерни истеп, эрге-хоойлу ёзугаар чөптүг чорук, шын дээш демисежип, ажыл-албанында мурнуку одуругда шылгарап чоруур юстицияның майору Чойгана Кыргыс.
Чойгана Мөңгеевна-биле үш чыл бурунгаар өске ажылга тургаш, кады ажылдаар аас-кежиктиг болган мен. Ынчан-на аныяк истекчиниң шалыпкынын, бодунуң ажылын тергиин эки билирин, судче үе-шаанда киирипкен материалының түңнели дораан көстүп келирин эскерген мен. Ажыл аайы-биле катап база дужуп, ооң кабинединге хандыр чугаалажыр үе келир деп бодавайн турганым шын. Россияның Истелге комитединиң Тыва Республикада Истелге эргелелинде ооң кабинединче кирип кээримге-ле, каракка өөренип калган хоолардан бир аңгы, тускай хүрең өңнүг хоода шаңнал бижик караамга илдиге берди. 2024 чылдың түңнелдери-биле Тывада тергиин истекчи кылдыр ылгалып, мөөрейге тиилеп үнгениниң дугайында ведомствонуң бедик шаңналын эрткен чылын алган болду.
– Чойгана Мөңгеевна, ал-бодуңарны номчукчуларывыска таныштырып көрүңерем.
– Барыын-Хемчик чурттуг мен. Өскен черим база ол. 2013 чылдан тура Истелге комитединге ажылдай бердим. Баштайгы чылында истекчиниң дузалакчызы болуп, үнген-кирген документация аайлап, карточкалар долдуруп, канцелярия ажылы кылып олургаш, истекчилей берген мен. Барыын-Хемчик районнар аразының истелге килдизинге 10 ажыг чыл ажылдааш, 2025 чылдың июнь айда эргелелде ажылдап чедип келдим. Мында хыналда-истелге килдизиниң инспекторунуң хүлээлгезин күүседип турар мен. Бо ажылдың кол утказы кандыгыл дээрге районнар аразында истелге килдистериниң ажыл-чорудулгазын үзүк-соксаал чок хынаары болур. Истелгени чорудуп турарының байдалын, үе-шаанда дүрген кылганын, баш бурунгаар кылыпкан истелге түңнелиниң шынарын, экспертизаларны шын чорутканын, истелге үезинде когараан болгаш өске-даа таланың эрге-ажыктарын сагаанын хынаар ужурлуг. Оон ыңай кемниг херектиң хайы-биле чедиртинген материалдыг болгаш моральдыг когаралды шалыпкын болгаш шын санап үндүргенин, кандыг чылдагаан-биле кем-херек үүлгедиишкини болганын, ооң болу бээринге кандыг байдалдар салдар чедиргенин шын тодарадып каанын болгаш истелге үезинде хамаатыларның билдириишкин болгаш хомудалдар киирер эргезин сагаанын, бо-ла бүгүнү шын түңнеп үндүргенин хынаар ужурлуг. Чаңгыс аай стандарттар негелделерин хандырары-биле база истекчилерниң билиин бедидери-биле бистиң килдизивис кожууннарже үнүүшкүннерни кылып, методиктиг болгаш практиктиг дузаны көргүзүп турар. Медээлерлиг чагааларны чорудуп, методиктиг сүмелерни ажылдап кылып, истелге болгаш суд практиказын анализтеп, түңнеп турар бис.
– Төрээн чериңерге ажылдап турган үеңерде кандыг-кандыг херектер истеп турдуңар?
– Барыын-Хемчикке аар болгаш онза аар херектер истеп турган мен. Оон аңгыда назы четпээн ажы-төлге хамаарышкан херектерни база истеп турган мен. 2024 чылда бөлүк назы четпээн оолдар чайны өттүр чаңгыс эвес бажыңче хоойлуга удур чөпшээрел чок кирип, оорланып чоруп турганын илередип, истээш, херекти судче киирген бис. Кем-херек үүлгедип турар ажы-төл колдуунда-ла ада-иезиниң хайгааралы, кижизидилгези четпес, арага-дары ижиптер өг-бүлелерниң оолдары болур. Күштээшкин херээнге когараан кижи назы четпээн уруг болуру дег муңгаранчыг чүве чок. Ылаңгыя соңгу адалары болгаш төрүп каан адалары бичии кыс уругларын күштеп турары коргунчуг. Ындыг херектерни эчизинге чедир шын истеп тургаш, судче бериптерге, хөй чылга шиидиптер – шак ынчаар чедип ап турар бис. Назы-хар четпээн ажы-төл бөлүглежип алгаш, оорлаашкын, кижиниң кадыынга хора чедирер (бижектептер) херектерни үүлгедип турар таварылгалар бар.
– Назы четпээн ажы-төл кем-херекке онаашпазын дээш кандыг хемчеглер ап турар силер?
– Школалар, ортумак өөредилге черлеринче үнүүшкүннерни кылып, ужуражылгалар эрттирип турар бис. Ведомстволар аразының ажыл планында республикада «Эрге-хоойлу билиглериниң неделязы» эртип турар. Ол хемчегде үргүлчү киржип турар мен. Каш харлыындан тура кем-херекке онаажып болурул, чурум үрээшкини биле кемниг херектерниң ылгалы чүл деп тайылбырлап, черле башкы эртемим база бар, уруглар-биле ажылдап чораан болгаш, оюн хевиринге эрттиргилээр мен. Ада-иелерге мону сүмелексээр-дир мен: уруг-дарыыңар телефон азы банк картазы тып алыр болза, дораан полицияга чедирип бээр кылдыр чагып көрүңер. Телефонче киргеш, ол кижиниң мобильдиг банкызынче кирип, 900 дамчыштыр акшазын шилчидип аппаары болгаш өске кижиниң картазы-биле садыгланыптары дыка айыылдыг. Ол дээш кеземче херээнге онаажыр деп утпас болза эки.
– Истеп доозупкаш, судче киирипкен херектериңер ам-даа чедир истээр кылдыр дедир эглип келир таварылгалар ажылыңарга турган бе, Чойгана Мөңгеевна?
– Чок. Бүгү тала-биле шын кылдыр истелгени чорудуп, янзы-бүрү экспертизаларны үе-шаанда эрттирип алырга, чедир кылыр деп чүүлдер турбас болур. Бир херекти ийи ай дургузунда истээр ужурлуг. Истелге үезинде тургустунуп келир янзы-бүрү байдалдардан, экспертиза түңнелдериниң саадай бээринден хуусаа бичии узай берип болур.
– Бир херекти истеп туруңарда, когараан азы херечи улустуң өчүктеринден чаа, көңгүс өске херек тыптып кээр таварылгалар практикаңарга турган бе?
– Ийе, ол бистиң ажылывыска болганчок туруп келир таварылгалар-дыр. Байысаалга үезинде билдинип келген херекти бодувустуң херээвиске кожуп алгаш, улаштыр истээр бис. Мынчаар ажылдап чорааш, кымның мегелеп турарын, кымның шынын чугаалап турарын дыка эки билир апаар. Кандыг таварылгаларда байысаап турар кижи-биле канчаар чугаалажыптарын безин баш удур билир боор бис. Бөдүүнү-биле чугаалаарга, истекчи кижи шыырак психолог болур. Чамдык улусту көгүде аарак айтырар, чамдыызын кончуп тургаш байысаар дээш-ле... Ынчалза-даа когараан-даа кижи, каразыттырып турар-даа кижи дөмей-ле кижи болур, бир-ле аваның төлү, өг-бүлезиниң чоок кижизи. Кемниг херек үүлгедип каан-на дээш, ол кижиге көөр хөөн чок чорукту оттурбас ужурлуг. Хоойлу ёзугаар негелделер аайы-биле шын кылдыр истеп каары чугула. Хөлүн эрттир карартып азы бичии чымчадыптар деп чүүлдер турбас ужурлуг.
– Ажыл үезинде сагыжыңарга артып калган берге байдалдан сактып көрүңерем.
– Бир кыжын Кара-Хөлче ажылдап чораан бис. Ажыл-херээвис доозупкаш, чанып олурувуста, орукка машинавыс үрели берген. Кылыры-даа берге, караңгылап база келген. Чоок-кавыда аалдар бар ирги бе дээш, дүвүлүг хат удур хөртүктерге дүжүп чорааш, экизи көрген, бир аалга чеде бердивис. Аалдың ээлери улгады берген ашак-кадай улус бисти ашкарып-чемгерип, чылыг шуглак-дөжээн белеткеп, хондуруп алган. Эртенинде артык кезектерин эккеп бээрге, кылдынып алгаш, чорупкан бис. Ол доңганымны черле утпас мен. Ажылывыс аайы-биле кайнаар-даа чоруптар, кандыг-даа байдалдарда байысаар апаар бис. Малчын аалдарга электри чырыы чокка, лаа кыпсып алгаш-даа байысаар таварылгалар тургулаан. Бир кижини байысаап олурда, чиигенип алыр дээш үнгеш, дезиптерге, опер соондан халааш, тудуп эккеп-даа турган таварылга бар.
– Актыг кижи нүгүлдедип, суктуруп алган турда, силерниң истелгеңер хостап эккелген таварылгалар бар ирги бе?
– Ындыг чүүлдер база тургулаар, ынчалза-даа ховар. Чоокта чаа бир кожуунга ындыг таварылга болду. Бир херекке херечи кижи: «Мен бо кижини шын көрдүм, чок болган кижини бо кижи өлүрүп кагды» — деп өчүүрге, демги кижини тудуп хоругдапкан турдувус. Истелге үезинде экспертиза түңнелдеринден билдинип келзе-ле, ол кижи өлүрбээн болган. Кижи тынынга четкен чепсекте ооң холунуң истери чок, а демги удур өчүп турган херечиниң истери бар апарган. Катап байысааптарывыска, баштай мегелепкен турганын, ол херекти боду кылганын өчүп бээрге, ол буруудаттырганны үндүрүпкен бис.
– Бодуңар школага өөренип тургаш, чурум үрээн силер бе?
– Бодум чааскаан чурум үреп көрбээн мен. Бүдүн класс сөөлгү тыва дыл кичээлинден дезипкеш, директорга сайгартып турган бис. Ол сайгарылга меңээ дыка коргунчуг болган. Школага эки өөренип, хемчеглерге идепкейлиг киржип, сагылга-чурумнуг өөреникчи бооп чораан мен.
– Чаңгысклассчылар, чаңгыскурсчуларыңар-биле эдержип чоруур силер бе?
– Ийе, эдержир мен, ындыг-даа болза ажыл аайы-биле болгаш чурттап турар черим аайы-биле эдержир каш эштиг мен.
– Истекчи аныяк херээжен кижиниң өг-бүлезинге үези четчир ирги бе?
– Бажыңымче ажылдың чидиг айтырыгларын кажанда-даа сөөртпес мен. Ажылдан үнүп чорупкаш-ла, ажы-төлүмнүң аас-кежиктиг авазы апаар мен. 10 харлыг кыстыг, 5 харлыг оолдуг мен. Хостуг үемде чем кылырынга ынак мен. Мээң кылган чемнеримни уругларым дыка чиксээр. Шөлээ үезинде Россия иштиниң аңгы-аңгы хоорайларын кезииринге ынак бис. Хостуг үеде бассейнге эштиринге ынак мен. Уругларым-биле чайын чадаг-тергелерлиг агаарлаарынга ынак бис, кыжын «Тайга» станциязынга чуңгулаар чордувус. Уруум авам сугнуң шеверин дөзеп турар хевирлиг. Холу-биле чүнү-даа кылыр, чуруттунар, дааранырынга база сонуургалдыг-дыр.
– Ажылыңар чеже-даа чай чок болза, өг-бүлеңерни ээнзиретпейн турар ышкажыл силер. Өг-бүле деп билиишкинче көрүжүңер кандыгыл? Ёзулуг өг-бүле кандыг болур ужурлугул?
– Кем-херектер колдуунда эзирик байдалдарда болуп турар. Ынчангаш арага-дары черле ишпес азы өйлүг ижер болза эки деп бодаар мен. Ашак-кадай улус бот-боттарын билчип, хүндүлежип чорууру күзенчиг. Алгыш-кырыш үндүрүп, анаа-ла херекчок чүведен кадайын өлүрүп алыр таварылгалар база бар. Аас-дылдан айыыл-халап үнүп турар. Ынчангаш черле аксын тыртып, бот-боттарын дыңнажып чорууру чугула.
– Кандыг өг-бүлеге өскен силер? Эрге-чассыг уруу силер бе азы...
– Авам, ачам база Иштики херектер яамызынга истекчи кылдыр ажылдап чорааннар. Мен оларның салгакчызы-дыр мен. Улуг уруу мен, оол дуңмам бар. Өйлеп-өйлеп авамга эргеленип чассыыр мен. Авам чечектерге дыка ынак, ынчангаш үргүлчү чечек сөңнеп чоруур мен. Ачам чок апарган, ынчалза-даа ооң овур-хевири сеткилимде мөңге дириг.
– Истекчи кижи ажыл-албанының аайы-биле кайнаар чүткүүр ужурлугул? Эрге-дужаалдың бедии кайдал?
– Истекчилер аар болгаш онза аар херектер килдизинге ажылдаксаар. Оон аңгыда районнар аразының килдистериниң даргазы апаар. Шак мынчаар депшип ажылдаарын күзевес истекчи кайда боор.
– Амыдыралга херээн истеп турганыңар хамаатыларга дужа бээр-дир силер бе? Ол ужуражылга кандыг болур-дур?
– Чүгле бир-ийи катап таварышкан мен. Бир катап күштээшкин херээнге когараан уругнуң авазы, төрелдери таваржып келгеш, өөрүп четтиргенин илередип турган чүве. Чоокку үеде такси келдирип алырымга, мээң истээн херээмге каразыттырып турган кижи халдып келген. Мени танып каанын чугаалады. Ам канчаар, кижи бүрүзү бодунуң ажыл-албанын күрүне мурнунга ак сеткилдиг күүседип чоруур болгай. Улаштыр багай чүве-даа чугаалашпадывыс.
– Берге ажыл-дыр, чоорул ону, үнүп чоруптайн деп бодалдарга алзып турган силер бе?
– Черле чок. Ажылымга ынак мен. Чеже-даа берге болза, ажылым дыка солун.
– Силер ышкаш истекчи болуксаар кыс уругларга чүнү сүмелээр силер?
– Бир дугаарында-ла, эки өөренир херек. Школадан-на кызымак, чүткүлдүг, салган сорулгазын чедип алыр дээш, быжыг туруштуг болуру чугула. Аажы-чаңы (характери) база турум болур ужурлуг. Чайгылчак азы эмин эрттир чымчак болуру бо ажылга таарышпас.
Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны маадырның хууда архивинден алган.
“Шын” №5 2026 чылдың февраль 12
