1993 чылда РФ-тиң Президентизиниң Чарлыы-биле дыка хөй чылдар дургузунда июнь 27-де Аныяктар хүнүн демдеглеп чораан. Ынчалза-даа 2023 чылдан тура июнь айның сөөлгү субботазында кылдыр эде көрген.
Ооң чылдагааны болза, күрүнениң баштыңы 2023 чылдың январьда Москваның Ломоносов аттыг күрүне университединиң Воробьевы Горы деп инновациялыг эртем-технология төвүнге аалдап чорааш, студентилер-биле чугаалашкан соонда, ол бодал тыптып келген. Студентилер доктааткан хүн хөй кезиинде ажыл хүннери азы шылгалдалар үези-биле дүгжүп турарын демдеглээн. Ынчангаш Аныяктар хүнүн июнь айның сөөлгү субботазынче чылдырган.
Аныяктар хүнү аныяк салгалга, оларның бодалдарынга, чедиишкиннеринге, чурттуң хөгжүлдезинге тураскааткан. Байырлал өөредилгениң, чогаадыкчы чүткүлдерниң, спорттуң болгаш хөй-ниитиге бараалгалдың чугулазын, ол ышкаш бөгүнгү чидиг айтырыгларны шиитпирлээрде аныяктарның ролюн демдеглеп турар.
2026 чылда Аныяктар хүнүн июнь 27-де демдеглээн бис. Ынчангаш Аныяктар хүнүн уткуштур РФ-тиң Маадыры, ТШО-нуң хоочуну, ТР-ниң аныяктар политиказының сайыды Буян Куулар-биле харылзашкаш, «Силерниң көрүжүңер-биле амгы үениң аныяктары кандыг улузул?» деп айтырыгны салырывыска ол мынчаар харыылады:
«Мээң эскергеним-биле амгы үениң аныяктары аажок идепкейжи, хөй-ниитижи, делегейже көрүжү тускай, сайзыраңгай улус. Бир талазында бистиң үениң улузу дег, кара ажыл билбес-даа болза, аажок угаанныг улус деп көөр-дүр мен. Ынчангаш төрээн Тывавыстың сайзыралы, келир үези дээш, эртем-билиг чедип өөренирин, боттарын ам-даа эки сайзырадырын күзээр-дир мен. Эртем-билиглиг, угаанныг аныяктар хөй-ле болза, Тывавыс бурунгаар сайзыраар, хөгжүүр».
Дараазында республиканың аңгы-аңгы адырларында ажылдап чоруур элээн каш аныяктарны номчукчуларывыска таныштырар-дыр бис.
Сайхээ Лайдып, “Информастыг технологиялар төвү” КХН-ниң специализи
Тываның салым-чаяанныг аныяк оолдар-уругларының бирээзинге Сайхээ Херелович Лайдыпты хамаарыштырып болур. Ол IT – мергежилиниң аайы-биле ажылдавышаан, спортчу болгаш чогаадыкчы чедиишкиннерже чүткүлүн салбайн чоруур.
Сайхээниң чедиишкиннерже баштайгы базымы 2021 чылда I республика чергелиг хакатонга 15 харлыында киришкеш, тиилекчи болганындан эгелээн. Ынчан ооң ажылдап кылганы социал ужур-уткалыг төлевилели, шынап-ла, нарын айтырыгны шиитпирлээринге дузалыг болган.
“Информастых технологиялар төвү” КХН-ге 2022 чылда ажылдап киргеш, сайтылар тургузар талазы-биле ажылды чорудуп, чоорту административтиг серверни шиңгээдип алгаш, төптүң ол талазы-биле кол специализи чедир өскен.
Ажылдан аңгыда, аныяк специалист спорт талазы-биле удаа-дараа бедик чедиишкиннерлиг болган: 2022 чылда Россияның бирги чери дээш ММА-га, 2023 чылда СФО-нуң бирги чери дээш грепплингке, 2024 чылда Санкт-Петербург хоорайга болган Россияның бирги чери дээш панкратионга тиилекчи болган. Бо тиилелгелери-биле ол спорттуң үш хевиринге спорт мастери атты чаалап алган.
Сайхээниң эртемче чүткүлү: 2024 чылда креативтиг индустрия школазының фото болгаш видеомонтаж талазын дооскан. Амгы үеде Москваның харылзаа болгаш информатика талазы-биле техниктиг университединде бот-өөредилге-биле өөренмишаан, Казаньның инновациялыг университединде база өөренип турар. Аныяк специалиске студентилевишаан, ырактан даанган ажылын күүседиринге чүү-даа шаптыктавайн турар.
Ооң кол үзел-бодалы – чаңгыс чедиишкинге доктаавайн, ам-даа сайзырап, бодунга тааржыр ажылды тып алыры. Аңгы-аңгы угланыышкыннарга бодун шенеп, чаа чүүлден кортпайн, ону удур өөренип ап, бодунуң күжүн, арга-шинээн долузу-биле харылзашкак адырларга ажыглап тургаш, ам-на сонуургааны, кылыксап чорааны, хей-аъдын көдүрүптер ажылды тып алыр дээрзинге ол бүзүрээр.
Бир эвес, бодунуң мурнунда салган сорулгазын чедип алыр дээш күжениишкинниг бурунгаар чүткүүр болза, спортка-даа, ажыл-агыйның кандыг-даа адырынга бедик чедиишкиннерни чедип ап болур дээрзин Айхээниң чижээ бадыткап турар.
Олча Моңгуш: «Тыва кыстарның турум аажы-чаңы хамыкты кайгаткан»
Ол 2006 чылда Кызыл хоорайга Эзир-оол Сумуяевич, Саяна Валерьевна Моңгуштарның өг-бүлезинге ада-иезиниң ийи дугаар кызы болуп төрүттүнген. Амгы үеде Кызылдың башкы колледжинде дөрт дугаар курста өөренмишаан, «Кызыл» футбол клувунда тренер башкы болуп ажылдап турар. Оон аңгыда, Тываның бут бөмбүүнге уругларның чыынды командазының кежигүнү. Школачы чорааш кожуун болгаш республика чергелиг спортчу маргылдааларга киржип, дыка хөй шаңнал-макталдарны чаалап алгаш,
«Көңгүс бичии турумда-ла ада-иевис мени акымның чанынга каапкаш ажылдап чоруптар турган. Акым кудумчуга эштери-биле бут бөмбүү ойнаарга ону көөр, акымны эдерер мен. Оларны көрүп чоруп тургаш, 7-8 харлыымда-ла, кудумчувус оолдары-биле ойнап эгеледим. Сонуургалым күштүүнден бе, бир миннип кээримге, кады ойнаарым оолдардан ажыр ойнап турар апарган болган мен. Акым мени чедип алгаш, «Скиф» футбол клувунга чедире берген…» – деп, ол бодунуң дугайында чугаалады.
Баштай кудумчуга, оон школага, ооң соонда республика чергелиг маргылдааларга шылгарааш, Сибирь федералдыг округка болгаш 2023, 2025 чылдарда Сочиге болган Бүгү-россия чергелиг маргылдааларга киржип чораан. Олчаның ада-иезиниң болгаш келир үеде чүнү күзеп, планнап чоруурунуң дугайында «Шын» солуннуң дараазында үндүрүлгезинден номчуур силер.
Тимур Ондар, Россияның чоннарының найыралы университеттиң экономика факультединиң доозукчузу (2020 ч), ТМГ информагентилелдиң корреспондентизи:
Меңээ Аныяктар хүнү – чаңгыс эп-сеткилдиң болгаш аргаларның байырлалы. Россияда эртип турар Чоннарның чаңгыс деминиң чылында бо улуг күрүнениң база бир кезээ мен деп медереп билири онза чугула. Бо чылын байырлал бот-сайгарлырынга: грант деткимчезин алыры, стажировка эртери, ажыл берикчилери-биле ужуражырынга боттуг платформа болган. Ол кижиниң хей-аъдын көдүрер болгаш күзээшкиннерни боттандырарынче идигни берип турар. Бис, аныяктар, бо хүнде мында Россияның келир үезин тургусчуп турарывска чоргаарланыр мен. Аныяктар хүнү – бистиң күжүвүстүң, дидим бодалдарывыстың болгаш ниити сорулгаларывыстың хүнү-дүр. Үе-чергелеримге, эш-өөрүмге, Тываның бүгү аныяктарынга сеткилим ханызындан хей-аъды бедик, бурунгаар хөгжүлде дээш чүткүлдүг болурун күзедим!
Артыш Донгак: Тывам чараш-каазын магадаар мен
2021 чылда Саратовтуң күрүнениң юридиктиг академиязының прокуратура талазын дооскаш, юрист эртеминиң аайы-биле яамы-ведомстволарга ажылдааш, амгы үеде туризм талазы-биле “Вокруг Тувы” деп джип-турну ажыткаш, хууда ажыл-агыйын шуудадып алыр дээш ажылдап турар.
“Кандыг-даа кижиниң келир үези чүгле бодундан хамааржыр болганда, болдунар шаа-биле амыдырал дээш бурунгаар чүткүп, кижилерге ажыктыг чүүлдер кылып чоруур болза, чоорту ажыл-агый чогунгур болур деп бодаар мен.
Бир класска турумда, ачам чок болган соонда, бичиимден тура меңээ эр кижизидилгени кырган-ачам Кара-оол Успун берген. “Чүвениң беленин бодава, бергелерге өөрен, эки-бакты ылгап чор, биче сеткилдиг, дузааргак бол” деп чагып чораан. Беш класска турумда, хой өзеп өөреткен, чеди класс чеде бээримге, боо соонга олуртуп, аңнап, аът мунуп өөреткен. Улуг класстарга кээримге, ол бүгү билиглер меңээ эвээш эвес чедиишкиннерге чедирген. Школаның адын тудуп, республика чергелиг кара адар маргылдааларга удаа-дараа тиилеп, хая кырынче дүрген үнер (скалолазание) маргылдааларга чемпионнап-даа турдум.
Кызылга орус дылдыг класска өөренген болгаш тыва дылымга шала багай чугаалаарымдан ыядыр турган мен. Школачы дыштанылгаларда суурга кээримге, ылаңгыя эр кижи төрээн дылынга эки чугаалап билир ужурлуг деп, кырган-ачам шыңгыы чугаалааш, чайладыр чаңгыс-даа орус сөс адатпайн, чүгле тыва дылга чугааладыр турганы халас барбаан. Ооң чагыг-сөзү меңээ эртем-билиг чедип алырынга дыка улуг деткимче болган. Өске хоорайга студентилеп тургаш, “Эр кижи эрзиг бол” деп, кырган-ачамның чугаазын бо-ла сактып кээр турдум. Ынчангаш авамдан акша дилевейн, кежээлерде тудугга ажылдап тургаш, дээди эртемни чедип алганымга ооң үлүг-хуузу улуг деп санаар мен. Чүгле дипломумну аңаа көргүзүп четтикпээнимге хомудаар-дыр мен. Студентилеп турумда ол чок болган...Мынчага чедир ам-даа кырган-ачамның чагыг-сөзү меңээ орукту изеп берип чор. Ынчангаш келир үениң аныяктарынга улуг улустуң чагыг-сөзүн дыңнап чоруурун күзээр-дир мен.
Амгы үениң аныяктары дыка сайзыраңгай, бурунгаар чүткүлдүг, кижи бүрүзү бодунуң үезин шын ажыглап билир, ылаңгыя аян-чорук кылырынга ынак, чаа-чаа чараш черлерге барыксаар улус хөй апарган. Тывавыстың ховар байдузунуң чараш-каазын магадап, ону туристерге чоргаарал-биле көргүзүп чорааш, төрээн чуртувуска камныг болуп, барган-на черивистиң бок-сүрээзин аштаар бис. Ол ышкаш хөй туристер чыглыр черлерже экологтуг үнүүшкүннерни эш-өөрүм-биле бо-ла кылып турар бис. Төрээн дылынга, чуртунга, чонунга ынак болуру – эң-не кол чүүл деп санаар мен”.
/ Бистиң корр.
Чуруктарны архивтен алган.
“Шын” №25 2026 чылдың июль 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...