Ийи аңгы чүс чылдың ужу-кыдыын көрүп, төөгүлүг болуушкуннарның херечилери, киржикчилери болбушаан, онзагай үеде чурттап чоруурувус – бистиң салгалдың аксының кежии. Күчүлүг ССРЭ-ниң коммунизмче бүзүрелдиг бар чыдар чечектелген социализминден эгелээш, эде тургустунуушкун, рынок экономиказы, улуг күрүнениң буступ дүшкени, бөгүнгү Россияга чедир элдеп-эзин чаа чүүлдер дээш чогум черле чүнү көрбедивис дээр. Хөөредир чүве болза, «көрбээн чүвези чок, көдүрбээн хөнээ чок» улус болганывыс ол. Хая көрнүп, сактыышкыннардан кылыптар бис бе чаа.
Ол үениң бичии улузунга эң-не сонуурганчыг чүве – садыг. Көпеектер тудуп алгаш, конфет, печенье садып алыры безин бир тускай турган. Кырган-авазының сүдүн тыртып, сүт чылдыр ак-демир таваан сүвүрүп чип, дагылын чылгааш, чуп бээрге, 15 азы 20 көпеек бээр. Чаш уругларлыг чаавазының бажыңын аштап, дуңмаларын алчып бээрге, 20-ниң, 15-тиң, 10-нуң көпеектерин бээр. Оларын шокар-пөс платьезиниң карманынга суп алгаш, кыңгырадыр кылаштааш, садыгда оочур соонга туруп алыр. Болганчок-ла 40 көпеектиг: «Чээрбизинге сыртык-камбээт, чээрбизинге печеньеден» – дээр чүве. Амгы үеде ышкаш 100 грамм азы чартык кил деп чугаалавас, ап чоруур акшазын чартыктай садыгланыры чаптанчыг. Садыгжы баартак кырында чада салып каан бора-хүрең өңнүг саазынны ора тырткаш, конус дүрзүлүг кылдыр ораапкаш, адаандан бөөшкүннээш, аңаа уруп бээр. «Тюмень» деп бижиктиг деңзиге килдээр. Самбыңга токкуладыр аянныы кончуг санай кааптар. А сарыг өңнүг саазын азы Ленинниң кыдыынче көрүнген портредин сиилбээн демир бир акшалыг болзуңза, бай-ла сен. Ооң-биле чүнү-даа садып ап болур: 4 хлеб азы балык консервазы, беженинге «Кара-Кум» деп конфета, чээрбизинге «Яблоко», чээрбизинге «Фруктово-ягодный букет» деп карамельдер. Бичиивисте ак өңнүг «Школьные», «Первоклассница», тооруктуг «Ночка», ишти ак «Пилот», ишти кара «Маска» деп конфеталар, «Рачки», «Снежок», «Слива», «Хоккей», «Сказка», «Му-Му» деп карамельдер, «Топ-топ», «Золотой ключик» «Кис-кис» деп иристер, тудуш иристер нептереңгей турган. Бир акшалыг кижи чайлыг Чадааналааш келир чүве: автобус билединиң өртээ 43 көпеек болур, аай-дедир – 86. 14 көпеекке чүнү-даа садып чип болур: «Лакомкадан» 9 көпеектиң булочказы биле бир стакан суксун чайлыг чедер. Чоннуң адап өөренгени «Сарыг столоойнуң» чыды кайы-ырактан кижини хаара туда бээр. Гуляш өртээ 40 көпеек. Бир акшалыг кижи бир дугаар, ийи дугаар, компот, хлеб, хуужуурну шуптузун садып ап болур. Чамдыкта таарыштыр алырга, акшазының артыынга (сдачызы дээр болгай бис) ийи карамель-даа ап бээр.
Газировка шилдерин чуп-чуп, дужаапкаш, акшазын алыр. Азы ооң өртээнге коржик, булочка-даа ап болур. Суурга шил хүлээр чүък машиназы чедип келгеш, кудумчуларны эргий кезиптер. Угбааже өрү көдүрүп-көдүрүп, шилдер суккан шаараш «сээткивисти» сунар турдувус. Ынчан ооң адын авоська дээр деп каяа билир бис аан. А найысылалга садып ишкен сүдүнүң, кефириниң алгыг аастыг шил саваларын дужаар боор чүве. Ам хамык сава пластик апарган ышкажыл.
Бистиң бир эживистиң ачазы хөөкүй акша танывас турган. Пенсиязын алгаш, уруунга кызыл өңнүг 10 азы өкпең өңнүг 25 акша берип каар. Акша каяа боорул аан, рубль-дир ийин але. Акшазын тудупкаш, бисти эдертип алгаш, садыгдан бодунга идик, футболка азы платье садып алыр. Артыынга «Первоклассницаны» бүдүн коробканы, «Сахарное» деп печеньени бүдүн коробканы садып алыр. Оларны огородунда сайзанаанга аппарып салып алгаш, биске, 7-8 уругга, каш хүн улай үлеп кээр кижи. Бир-ле катап даай-авазы Кызылче эдертип аппаарга, чанып кээрде, шуптувуска халбагар сыргалар, заколкалар, ободоктар садып эккеп берип турар чүве ийин. Оон бисти кезээде киноладыр. Хүндүскү кинонуң 10 көпеек, кежээкизиниң 20 болур. 4-5-даа уругну төлеп киириптер. Чамдыкта дыка угаанныг апаргылаар болдур бис ийин. Киноже киирип турар кассирге тайга тооруктары азы чочак-чочак чаа хооруп каан чаг-сааттар ап бергеш, кире бээр бис. Дыка тоорук казыыр, саат дайнаар деп эскерип турганывыс ол.
Улуг класстарга келгеш, хоорайлап, “Фотографияга” чурук тырттырып-ла турар бис. Ол та канчап чидирип алыр чүве, үргүлчү-ле квитанциявыс чидирип алган чеде бээр бис. Ынчаның хүнүде тырттырып каан чуруувус алырывыс ол дээривиске, квитанция чок дээш бербес. Чамдыкта шаавыс-биле дилеп, чамдыкта маргыжып-даа чыдар бис. Төлээн дугайында квитанцияны кара-саазын (копирка) салгаш бижиир. Документ боду кассага чыдып каар, кара-саазыннап каан хоолгазын биске бээр. Ону-даа көдүртүп турар бис. Херек болза квитанция чокта, студияже кирбес ийик чоп, фотограф албан ол саазынны көргеш, тырттырар болгай деп-даа бадыткап турар бис.
Чоорту амыдырал өскерлип, садыгларга бараан чидип эгелээн. Ол шагда солуннарга: «Садыгларда балык консервазындан өске чүү-даа артпаан» деп бижип турду. Ша-даа четпээнде, кыры доозунналып калган, пирамида кылдыр чыый үндүрүпкен «Ставридалар», «Сардиналар», «Сельдь иваси», «Минтай», «Килька» деп лаазалыг консервалар база төнүп калган, чүгле 40 көпеек өртектиг далай капустазы арткан. Каш хонганда, олар безин төнген.
Көдээ советке садыгга келген бараанны нормалап бээр «визитная карточка» деп документ берип эгелээн. Кыдырааш саазыныда бижик кагар машинага парлап каан документиде өг-бүледе чеже кижи чурттап турарын айыткаш, ай санында садып ап болур аъш-чемин демдеглээр одуруглар бар. Июньда Монгуштуң 5 ажы-төлдүг өг-бүлези чүнү садып алганын аңаа демдеглеп каар. Бир айда бир кижиге чартык кил чигир, макарон, крупа, үстү, карамель, конфетаны ынча-мынчаны алыр деп айтып каан болур. Чемден аңгыда, идик-хеп, эт-сеп келген болза, бо айда школада ажылдап турар улус алыр, ооң соонда уруглар садында, оон пенсионерлер деп оочурлаткаш, чаңгыс борбак итали идик келген болза, алыксаан улусту көдээ советке чыыпкаш, төлге тыртырыптар. Кымга таваржы бээрил, ол кижи садып алыр. Кижилерниң акшазы бар, садып алыр дээрге, бараан чок.
А найысылал Кызылга ол үеде саннар бижип каан аңгы-аңгы талоннар үлеп бээр турган. 20 дугаар садыгда 5 деп дугаарлыг көк талонда чигир садып турар дептер болза, талонун үзе кезип алгаш, оочурлап чоруптар. Хлеб оочуру дыка узун болур. «Азас» чанында хлеб садыынче оочурнуң ужу «Найырал» кинотеатрының чанында светофорга чеде бээр. Ленин кудумчузунда «Колос» садыының оочуру көдээ ажыл-агый техникумунуң ниити чуртталга бажыңын безин эрткеш, Сайыттар чөвүлелиниң (ак бажыңны ынчан Совмин деп адаар чүве) дужунга чеде бээр турган.
Араганы талоннап садар үеде ону хереглевес-даа кижи, ам канчаар, албан садып алыр. Кайы-бир чоок кижизиниң кудазы болур дээн болза, оларга бээр апаар. Чок болган кижини сөөлгү оруунче үдеп, орнукшудулга ёзулалынга база хереглээр апаар. Шак ынчаар төрел бөлүк аргастанып үне бээр.
Конфета, шоколад шуут чиде берген. Демир омааштарга чигирни ургаш, изиг от кырынга өрттедип эгелээн бис. Эриг турда, бичии чарты ыяштар киир кадагылапкаш, кадырыптар. Оон омааштан адыргаш, ону сорар чүве. “Петушок” кылып турганывыс ол.
Чоорту коммерция сайзырап, аъш-чемни, идик-хепти коммерсантылар деп улус Саян ындындан сөөртүп эккеп, садып эгелээн. Ынчан бараан бар, чоннуң акшазы чок. Акша-шалың ай-айы-биле үнмес. Чүгле харын пенсиялар-ла аңгарып турган. Таныыр-билир улузундан чегдинип, далганны үс чокка хаарып, картошказы, ногаазы, ак чеми-биле чурттап, ак-тараа, арбай хооруп, соктап, кризисти шыдап эрткен болгай бис. Ааска өй малдыг улус харын эъттиг болур. Ынчалза-даа бо хүнде дег үспейн, хүннүң-не эъттиг чем чиир деп чүве турбаан. Макаронну сугга хайындыргаш, сыскааш, үске быжырган согуна-биле холуй былгап алыр. Рис, тараа сүттеп ижер. Үскен далганны сугга хайындыргаш, суук үнүш үзүн таарыштыр куткаш, «Галина Бланка» деп сарыг кубиктер-биле меге-быдаа хайындырып ижер.
Кижи танывас даштыкы аъш-чем база көстүп келген. Хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерге даштыкыдан келген гуманитарлыг дуза чемин үлеп эгелээн. Тыва чоннуң көрүп көрбээни чечевица база бар. Канчаар чиирин билбес, таарзынмас-даа улус бар, болбаазырадып, сонуургал-биле чиген-даа улус бар. «Юпи», «Инвайт», «Зуко» деп сугга хоюдар кургаг янзы-бүрү өңнүг суксуннар тыптып келген. Эгезинде билбес улус хайындырган изиг сугже уруп алгаш, чыдының чаагайынга ижиксээш, соорун четтикпейн манап олурганывыс уттундурбас. «Анкл Бенс» деп-ле кижи билбес холуксаалар көвүдээн. Кетчуп деп та чүү, ынчан билбес турганывыс-ла шын. Оон эгелээш-ле янзы-бүрү химикаттар холаан суксуннар, аъш-чем нептерей берген.
Амгы үеде чүү-даа бар. Акша-шалың, социал төлевирлер, пособие, пенсия үе-шаанда үнүп турар. Чээрби-үжен чыл иштинде химия-биле «хораннанып» келген кижилер миннип кээп, арыг суксун, арыг аъш-чем, бодунуң азырап өстүрген малының эъди, сүдү, бодунуң тараан ногаа-чимизи, оран-таңдызының кат-чимизи херек деп билип каапкан. Өгбелериниң кылып чип чораан далган-тараазын, өреме-саржаан үнелеп эгелээн. Шын чемненилгеже кирип, ооң дүрүмнерин сагыыр улус база эвээш эвес апарган.
«Шаг шаа-биле турбас», «чыткан чудук бир аңдарлыр» деп өгбелеривистиң мерген угаадыгларында ужур-ла бар. Бөгүн бар, даарта чок үе кээп болур. Барлыг-чоктуг чуртталгага ажы-төлдү өөредири артык эвес. Шак ындыг амыдырал кижилерни дадыктырар. Бир акшага 4 хлеб садып ап, чээрбизинге “сыртык-камбээт”, чээрбизинге «шакалаат» садып чип чораан бистиң салгал бо талазы-биле часпас ужурлуг.
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...