Тываның улустуң чогаалчызы Кара-Күске Чооду чаштарга база улугларга чогаалдарны бижип чоруур ховар авторларның бирээзи. Ооӊ «Амыдырап ѳѳрениилем!» (2007) деп ному ѳзүп олурар салгалдарга ажыктыг, ѳѳредиглиг, угаадыглыг дээрзин номчукчулар үнелээр. Чогаал он кезектен тургустунган. Кезек бүрүзүнде шүлүктер ханы уткалыг, угаадыглыг, ѳѳредиглиг.
Хоочун чогаалчыныӊ үргүлчү чадаг-терге мунуп алган чоруурун чон билир. Ол дээрге күш-дамырын сайзырадып, кадыкшылын быжыглап чоруур эрестиг чорук-тур. Ооӊ дугайында «Чадаг-тергем» деп шүлүүнде чечен-мерген бижээн:
… Бензин дивес, сиген дивес,
Бети дээрге кажаа дивес,
Хала-даа чок, шүүт-даа чок
Кайгамчыктыг чадаг-тергем:
Чадаг-тергем –
Чараш эдим,
Чавыдактааш,
Чаржыр хѳлгем.
Бистиӊ ада-ѳгбелеривис амыдыралдыӊ дѳзү күш-ажылда дээрзин кончуг эки угаадып чораан. Олар ажы-тѳлүнге күш-ажыл дугайында «Олутта олча чок, чыдында чыргал чок», «Кежээ кижи ажыл сураар, чалгаа кижи дыжын хараар», «Кежээниӊ мурнунда хүндү, чалгааныӊ мурнунда кочу» деп чүс-чүс чылдарда амыдыралчы дуржулгазындан тыптып тѳрүттүнген бодалдарныӊ дүүшкүнү, күш-ажылга хамаарышкан кѳрүүшкүнү болур.
Кара-Күске Чооду «Айбылаарга, амыраар бис!» деп шүлүүнде айбыга бичиизинден чаӊчыккан кижи кедизинде мѳзүлүг болурун кѳргүскен.
… Айбы кылып ѳскен кижи
Ажыл-ишке чаӊчыгып каар:
Алызындан дузааргак боор,
Ажылзырак кежээ болур.
Айбылаарга,
амыраар бис!
Улуг уйгу уржуктуг, хѳлүн эрттир удуур болза, ботка багай болурун кичээндирип турар.
… «Улуг уйгу ботка халдаар» —
Улус-чоннуӊ угаадыы бо.
Уйгу хавы болур болза,
Уржуктуг-ла, бачыттыг-ла.
Үргүлчү-ле удуур болза,
Үүле-херек черле бүтпес:
Ажыл кылыр арга-шинек
Аартап калыр, арлып калыр…
Амгы сайзыраӊгай үеде уруглар онаалга-кичээлин орта күүсетпейн баар чорук чажыт эвес, чүге дээрге оларныӊ хѳй кезии үени телефонга чарып турар. Чогаалчыныӊ «Амыдырап ѳѳрениилем!» деп шүлүүнде эртем-билиг чедип алырда, эки ѳѳренир, үени халас эрттирбейн, бүгү-ле ажыктыг чүүлдерге ѳѳренип алырын сургап турар.
…Эртем-билиг, мергежил дег
Эки чүве турар эвес,
Эчизинге чедер дээштиӊ,
Эрте дээре ѳѳрениилем:
Ѳѳрлерим, Ѳѳрениилем!
Чооду Кара-Күскениӊ чаӊгыс «Амыдырап ѳѳрениилем!» деп номундан безин амыдыралга ажыктыг, уруг-дарыгны долгандыр турар бойдус хүрээлеӊин камнап, хумагалаарын, ада-иезин, чонун, дылын, чуртун ыдык кѳрүп, хүндүлээринче сагыш салып бижиттинген, кижизидикчи утка-шынарлыг.
Авторнуӊ чогаалдары уругларныӊ харылзаалыг чугаазын сайзырадырынга, тыва үндезин амыдыралды таныштырарынга база ѳг-бүле кижизидилгезинге улуг салдарлыг. Чогаалдарныӊ бижиттинген аян-хѳѳнү, дылы бѳдүүн, чончу.
Чон аразынга кайгамчык талантылыг кижилер чурттап чоруур. Тѳрүмелинден салым-чаяан деп чүве ол-дур. Ындыгларныӊ санынга Чооду Күнзекович Кара-Күске хамааржыр. Ооӊ уран-чечен чогаалдары кажан-даа читпес, салгалдан салгап дамчып артып калыр. Уруглар чогаалчызыныӊ шүлүктериниӊ кол темазы чагыг уткалыг, ында уран-чечен угаадыглыг сѳстер сиӊниктирген бодалдар колдаан. Сураглыг кижилерниӊ чагыг сѳстери кандыг-даа кижини албан бодандыра бээр.
Өгбе чогаалчы идепкейлиг хамааты туруштуг. Бо үеге чедир солуннар арыннарында бодунуӊ төрээн дылын үргүлчү камгалап, чогаалдарын бижип чоруур. Ооӊ ады-биле Самагалдайныӊ уруглар библиотеказын адаан.
Кара-Күске Күнзекович Чооду – Тываныӊ күрүне шаӊналдарының лауреады, Тыва Республиканыӊ алдарлыг ажылдакчызы, Россияныӊ Хүндүлүг донору, Тыва АССР-ниӊ Дээди Совединиӊ Президиумунуӊ Хүндүлел бижииниӊ болгаш өске-даа шаӊналдарыныӊ эдилекчизи. ССРЭ-ниӊ Журналистер болгаш Россияниӊ Чогаалчылар эвилелдериниӊ кежигүнү Тываныӊ улустуӊ чогаалчызы.
Шеңне МОНГУШ, Теве-Хая сумузунуң бичии уруглар ном саңының библиотекары.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn