Тыва чон, ылаңгыя тыва чечен чогаалга ынак улус, база бир ховар эртинезин оскунган. 90 хар ажа берген хирезинде чадаг-тергезин хөлгеленипкеш, каяа-даа четкеш кээр Тываның улустуң чогаалчызы, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, ССРЭ-ниң 1-ги чергениң донору, Россияның хүндүлүг донору, күш-ажылдың хоочуну, дыка хөй шаңналдарның эдилекчизи Кара-Күске Күнзекович Чооду чогаадыкчы ажыл аайы-биле сургакчылап бар чорааш, орук озал-ондаанга таваржып, амы-тынындан чарылган.
Чооду Кара-Күске 1936 чылдың май 5-те ТАР-ның Тес-Хем кожууннуң Самагалдайга төрүттүнген. Авазы келир үеде сураглыг кижи болур оглун аарып турар үезинде чырык черге чаяап бодараткан болгаш, эрте төрүттүнген хензиг оглун быжыг кылдыр доругуп өссүн дээш, Кара-Күске деп адап алган. Ол шагда чаа төрүттүнген уруг-дарыгже аза-бук чагдавазын, аарыг-аржык ыңай турзун дээш, багай аттар-биле адаар чаңчыл турганын өгбелерден билир болгай бис. 27 харлыг аныяк эр адының «Күске» деп кезээн «оол» кылдыр солуп, документизин эде кылдырып алган. Ынчалза-даа ону кым-даа Кара-оол деп адап көрбээн, чаңчыккан аайы-биле Кара-Күске хевээр 43 чыл дургузунда ададып келгеш, чүгле 2006 чылда 70 харлап тургаш, документилерин катап база солудуп алган.
Чогаалчы 7 чыл школазын (1943-1954), Кызылдың көдээ-ажыл-агый техникумун (1954-1961), Кызылдың педагогика институдунуң химия-биология факультедин (1964-1969), журналистиканың кежээки университедин (1971-1973) дооскулаан. Малчыннап, трактористеп, агрономнап чораан. 1965 чылдан 1998 чылга чедир солуннарга ажылдаан. 1968 чылда ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң, 2001 чылда Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге кирген.
Ол үргүлчү-ле килдис эргелекчилеп чораанындан аңгыда, коллективке кол кижи болуп, удуртукчу албан-дужаалдарга база ажылдаан. Чижээлээрге, 1977-1980 чылдарда Шагаан-Арыгга «Улуг-Хем» солуннуң кол редактору болуп ажылдаан. Эгезинде редакция, типография бажыңнарын болгаш ийи чуртталга бажыңын, котельнаязын, гаражын, складын чеди ай дургузунда тутчуп, ажыглалга кииришкен. Коргулчун эзилдирер, үжүк өрүүр, парлаар машиналарны Абакандан эккеп, стол, сандай, саазын болгаш өске-даа дериг-херекселди Кызылдан сөөртүп, 30 каадырны боду тыпкаш, өөредип алган. Новосибирскиге өөренип турган 7 сургуулду удавас ажыглалга кирер чаа типографияже келдирткен. Олар билиг-мергежилин номнардан өөренмишаан, херек кырында кылып турар ажылындан шиңгээдип, тускай эртемни редакцияга чедип алганнар. Үези келирге, Новосибирскиниң полиграфия училищезиниң башкыларын чалааш, типография ажылдакчыларының (4 кыс, 3 оол) күрүне шылгалдазын редакцияга дужааттыргаш, дипломнарын база Шагаан-Арыгга тывыскан.
Чооду Кара-Күскениң тургускан «Улуг-Хемниң чалгыглары» чечен чогаал каттыжыышкынынга Булуң-Теректен Нина Эртине, Хайыракандан Кара-оол Натпий-оол, Чаа-Хөлден Таспай Саая, Ак-Туругдан Бегзи Каадыр-оол, Хендергеден Мөңгүн-оол Биче-оол, Арыскандан Шоома Даржай болгаш өске-даа 30 кижи кээп турган.
Уруглар чогаалчызы Кара-Күске Чооду биле артист, ынчан партия хооркомунуң ажылдакчызы Александр Шоюн иелээн 1990 чылда «Сылдысчыгаш» солунну катап тургусканнар. Александр Шоюн ооң редактору, а Кара-Күске Чооду оралакчы редактору болгаш харыысалгалыг секретары болган.
Комсомол дүжүп каарга, «Сылдысчыгаштың» акшаландырыышкыны үстү берген. Ынчан уруглар фондузунуң кежигүнү Ч. Кара-Күске Москвада Бүгү-эвилелдиң В.И. Ленин аттыг уруглар фондузунга, ооң даргазы Лихановка «Сылдысчыгашты» акшаландырарын дилеп четкен. ССРЭ-ниң улус депутады Александр Санданның дузазы-биле бо айтырыг чогумчалыг шиитпирлеттинип, уруглар солуну дириг арткан.
Журналист Кара-Күске Чооду 1990 чылдың декабрь 15-тен 1991 чылдың март 8-ке чедир Тываның уруглар фондузунуң база херээжен чогаалчылар ассоциациязының органы болур «Эне сөзү» солунну тургускаш, ооң үндезилекчи редактору болган. Ону ооң соонда Светлана Козлова, Любовь Батурина, база катап Козлова, а эң сөөлүнде Артык Ховалыг редакторлаан дээрзин библиотекалардан көрүп болур.
Кара-Күске Чооду 1996 чылдың март 10-дан 1998 чылдың апрель 2-ге чедир Кызыл хоорайның «Хем-Белдири» солуннуң кол редактору кылдыр ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. Ынчангаш ол 3 солунну үндезилеп тургускан болгаш 3 солуннуң кол редактору болуп ажылдаан.
Кара-Күске Күнзекович өске-даа хөй-ниити ажылдарын удуртуп-башкарар талазы-биле кончуг идепкейлиг кижи чораан. Ооң улуска сүмелээн, бодунуң киржип башкарган хемчеглери дыка хөй. 1994 чылдың март айда «Эне сөзү» солуннуң Самагалдайдан Кызыл чедир хаактыг аян-чоруун организастааш, ону үш хүн дургузунда эрттиргени уттундурбаан. Хаактыг 10 ажыг кижиниң ижер-чиир аъш-чемин, хонар-чыдар черин баш бурунгаар орук дургаар сумулар болгаш школалар удуртукчулары-биле дугурушкан. «Эне сөзүн» хылбыктаан байырлалга хаакчыларны база киириштирген. Ынчан 1942 чылдың бо хүннеринде бо-ла маршрут-биле хаактыг халчып келген 5 ополчен кыстарның удуртукчузу – фронтучу Галина Доңмитовна Довадор база кады чораан.
Билдингир хөй-ниити ажылдакчызы Наталья Тыртык-Кара кадык амыдырал суртаалдаан ажылдар чорудуп турда, чогаалчывыс «Хамык ужур– кадыкшылда» деп чуруктуг плакат кылып, янзы-бүрү коллективтер, кожууннар кезип, 20 хире чыл ажылдап келген. Каа-Хемде «Совет Тыва» совхозтуң партком секретары Анай Балчыровна Кара-оолдуң организастаан арага амзавас куда-доюнга база киришкен. Шаандагы ол куданың канчаар болганын 1985 чылдың июнь 19-та үнген «Шын» солундан болгаш ооң «Хамык ужур – кадыкшылда» деп номундан сонуургап болур.
«Чоннуң дайзынының оглу» дирткен Чооду Кара-Күске репрессияга таварышкан чүгүрүк аът Эзир-Караны алдаржыдар дыка улуг ажылды кылган. Ооң эгелээшкини-биле 1993 чылда Ак-Эрик суурга тураскаал салдынган. «Эзир-Кара» деп байырлал база тыптып келген. «Эзир-Кара» деп ыры болгаш танцы чогааттынган. «Эзир-Кара» деп чес, гипс, дош скульптураларның көстүп келгенинге киирген үлүү улуг. Маңаа хамаарышкан «Ёра», «Аътка тураскаал», «Тыва кижи аътка ынак», «Репрессированный конь» деп номнарны үндүргүлээн.
ТР-ниң Аът федерациязының удуртукчузу Эдуард Дагба-Ламаның дузалакчызы болбушаан, Кызылдың Чурукчулар бажыңынга, Тес-Хемге болгаш Эрзинге чурукчуларның, скульпторларның, чогаалчыларның тыва аътка хамаарышкан делгелгелерин организастаарынга киржип, бодунуң аътка болгаш Эзир-Карага тураскааткан чогаалдарын делгеп чораан.
1950 чылдан бээр республика солуннарынга материал бижип, 1965 чылдан бээр солун ажылдакчызы апарган. «Шын» солунга тожулар дугайында болгаш Кыдыккы Соңгу чүктүң аймак чоннарының дугайында улуг хемчээлдиг материалдарны хөйү-биле бижип чырыткан. Ооң түңнелинде «Тожувус – тоожувус» деп ном парлаттынган.
Ачазы Берт-Даг суурнуң таваан салган Чооду Күнзек Чыргал («ович» дивээн) – ызыгууртан лама Чыргал-Чочу биле Амагалаңның 8 дугаар төлү. Самагалдай болгаш Кандан (Улуг-Хүрээ) хүрээлеринге шажын эртемин шиңгээткен хелиң сагылдыг, кечил саңмаарлыг лама. Кызылга коржаа (садыг) болгаш нам сургуулдарын дооскаш, аревэниң Чөөн-Хемчик кожкомунуң секретарынга, Тес-Хем кожууннуң секретарынга ажылдап, дакпырлап суд даргалап чораан. Нарын алдын уургайынга майгын садыының эргелекчизи, Берт-Даг сумузунуң даргазы болбушаан, фронтуга дузаламчы чыыр комиссия даргалап турган. МЧАЭ даргалап, тудуг бригадирлеп ажылдап чораан. Ак-Эрик суурнуң таваан база ол салган. 1949 чылда политиктиг репрессияга таваржып шииттирген. Мандаа дуңмазының 3 харлаан оглу Маадырның бажын хылбыктаар байырлал эрттирип, аңаа совет чазакты бактап, эрги чазакты болгаш шажын-чүдүлгени мактап турган деп буруудаттырган. Хосталып келгеш, колхозка малчыннап чораан.
Авазы Сат Суглукмаа (Сүт-даа дээр) Чиңмитовна 1914 чылда) Өвүрнүң Бора-Шайга төрүттүнген. Чадаана эге школазын дооскан. Аңгы демисели эгелээрге, ооң чоок төрелдери ийи талага чарлы берген. Ынчангаш оларның чамдыызы репрессияладып шииттирген, шөлүттүрген. Суглукмааның ада-иези-биле дуңмазы Дембирел баштадыр он өг-бүле Бора-Шайдан 1941 чылда Тес-Хемниң Берт-Дагже көшкен. Суглукмааның угбазы Сереңмаа, дуңмалары Доржу, Шилчиңмаа суглар Хөндергей, Шеми, Хайыракан ынаар көшкен.
Чогум Суглукмаа Солчурга сумунуң аревэ үүрү даргалап, Тес-Хемниң нам кожкомунга болгаш улус судунга машинакчылап, чарылгалап ажылдаан, а Нарын алдын уургайынга бараан склады эргелекчилээн. Аныяктар болгаш херээженнер ажылының, ылаңгыя фронтуга дузаламчы чыыр комиссияның идепкейжизи. Берт-Даг сумузунга кызыл-өг эргелекчилээн, улуг улуска бижик өөредир бөлгүмнүң удуртукчузу, бот-тывынгыр уран чүүл концерттериниң идепкейлиг киржикчизи.
Чооду Кара-Күске 1961 чылда Сиириңмаа Баткар-биле Тес-Хемниң Берт-Дагга өг-бүле туткан. Өөнүң ишти Сиириңмаа Саяновна Кызылдың башкы институдун дооскан соонда, хүндүлүг дыштанылгаже үнгүже, «Тываның аныяктары», «Шын», «Улуг-Хем», «Сылдысчыгаш», «Эне сөзү» болгаш «Хем-Белдири» солуннарга ажылдаан, Россияның Журналистер эвилелиниң кежигүнү, Тыва Республиканың Президентизиниң Хүндүлел бижииниң эдилекчизи. Самагалдай суурнуң хүндүлүг хамаатызы.
Чогаалчы 2 ажы-төлдүг: уруу Аида Кара-Күскеевна Доржукай, оглу Дамырак Кара-Күскеевич Чооду. Кайызы-даа өг-бүлелиг, ажы-төлдүг.
Чуртталгазының сөөлгү хүннеринге чедир «Шын» солун-биле харылзаазын үспейн, солун материалдарны бижип, редакцияга үргүлчү кээп, бодунуң арга-сүмезин кадып, санал-оналын берип чораан хоочун журналиске «Шын» солуннуң 100 чылынга тураскааткан юбилейлиг медальды байырлал үезинде тывыскан. Айыыл-халап карак чивеш аразында болу бербээн болза, хүндүлүг хоочунувус аравыска ам-даа чиик-адак чоруур ийик. «Көрбээн чүвези чок, көдүрбээн хөнээ чок» хоочунувус чоктанчыг-ла-дыр.
Материалды К.И. Чуковский аттыг уруглар библиотеказының 2011 чылда үндүрген библиографтыг айтыкчызындан Надежда КУУЛАР белеткээн.
Чурукту «Шын» солуннуң архивинден алган.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn