ИЮНЬ 5-ТЕ ТЕС-ХЕМНИҢ К. БААЗАН-ООЛ АТТЫГ КУЛЬТУРА БАЖЫҢЫНГА КОЖУУННУҢ ТӨП ЭМНЕЛГЕЗИНИҢ ТУРГУСТУНГАНЫНДАН БЭЭР 95 ЧЫЛ ОЮНГА ТУРАСКААТКАН БАЙЫРЛЫГ ХЕМЧЕГ БОЛУП ЭРТКЕН.
Ол хүн аңаа ТР-ниң Чазак кежигүннери, ТР-ниң ДХ-ниң депутаттары, кожууннуң удуртулгазы, республиканың эмнелге шугумунуң аңгы-аңгы адырларында болгаш кожууннарда ажылдап чоруур эмчилер, чалаткан хүндүлүг хоочуннар база кожууннуң чурттакчылары чыглып, байырлалга өөрүп киришкеннер.
95 харлаан эмнелгениң амгы коллективинге, аңгы-аңгы чылдарда чоннуң кадыы дээш эртем-билиин харам чокка бараалгадып ажылдап чораан хоочуннарынга ТР-ниң кадык камгалал сайыдының мурнундан оралакчызы Марианна Куулар байыр чедиргеш, Тываның кадык камгалалының ниити хөгжүлдезинге оларның киирген үлүг-хуузу эгээртинмес улуг дээрзин демдеглээн. Ол Тываның Кадык камгалал яамызының мурнундан кожууннуң төп эмнелгезинге 500 муң рубльдиң сертификадын тывыскан. Аңаа улай сөс ап байыр чедирген улус хөй болган. Ол ышкаш ТР-ниң Чазак Даргазының, РФ-тиң Федерация Чөвүлелинде Тывадан сенаторнуң мурнундан, Дээди Хуралдан болгаш яамы, кожуун чергелиг шаңналдарны шылгарааннарга тус-тузунда тыпсып турда, чыылганнар изиг-изиг адыш часкаашкыннары-биле деткип турган.
95 чыл бурунгаар Самагалдайга туттунган эмчи пунктузунуң төөгүзү байлак. Ол дугайында клубтуң фойезинде делгээн чуруктар херечилеп турган. Юбилейлиг байырлалга чаладып келген хоочуннар ол төөгүлүг чуруктардан боттарын танып, үрде көрүшпээн коллегаларынга өөрүп, чылыг сактыышкыннарга алзып, аралашканнар.
Самагалдайның эмнелгези Тывада эң баштайгы тургустунган эмчи пунктуларының бирээзи кылдыр санадыр. Ыраккы 1931 чылда эмнелгениң көжүп чоруур өөнге эң баштайгы фельдшерлер Даваа, Уланова, Шувалова араттарга эмчи дузазын көргүзүп эгелээн. Улаштыр тускай мергежилдиг совет эмчилер удаа-дараа Тываже чаладып кээп эгелээн үеде, Тес-Хемге орус омактыг хирург, терапевт, педиатр эмчилер Дмитрий, Нина Фоминнер, Юрий Резник, Нина Одинец база ажылдап турган. Чылдан чылче Тес-Хемниң эмнелгезиниң оран-савазы улам-на калбарып, немей туттунуп, аарыг улус чыттырар оруннар саны көвүдеп, шапкын хөгжүлдени алган. 1985 чылда тускай эртемниг эмчилерниң саны 16 чедип турган болза, бо хүнде ында 23 дээди эртемниг эмчи ажылдап турар.
“Амгы үеде ниитизи-биле 192 кижи ийи поликлиникада (уругларның болгаш улуг улустуң), дүрген дуза чедирер албанда, алды тускайлаан салбырда (халдавырлыг аарыглар, өкпе аарыынга удур, божудулга, терапия, хирургия, педиатрия) эмчи дузазын чедирер буянныг үүле-херекте киржип, ажылдап турар. Оларның аразындан эмчилер – 23, эмчи сестралары – 88, санитарлар – 38, административтиг удуртулга килдизинде 10 кижи хаара туттунган. “Кадык камгалалы” национал төлевилел-биле кожуун девискээринде 5 фельдшер-акушер пунктузу, 1 эмчиниң амбулаторлуг пунктузу туттунгаш, чонну хүлээп турар. 2011–2016 чылдарда Тес-Хемниң төп кожуун эмнелгезинге “Көдээ черниң эмчизи” федералдыг программа-биле 23 эмчи кээп ажылдаан болза, сөөлгү үш чыл дургузунда 8 эмчи (кардиолог, невролог, травматолог, акушер-гинеколог, терапевт, педиатр, диш эмчизи, инфекционист) ажылдап чедип келген. Ам-даа ол программа-биле кожуунга чугула херек эмчилерни хаара тудар ажыл уламчылап турар. 2022–2025 чылдарда чаа автомашиналар болгаш амгы үениң эмчи дериг-херекселдери немешкен. Оларның аразында кончуг чугула көжүп чоруур рентген аппарады, электрокардиографтар, УЗИ аппарады дээш өске-даа чүүлдер немешкени эмчилерниң ажылдаарынга дыка улуг деткимче болган.
Келир үеде планнарывыс хөй, чижээ, национал төлевилелдер-биле 2030 чылга чедир үш объектиге капитал септелге болгаш бир чаа ФАП тудуу көрдүнүп турар. Бо чылын улуг улус поликлиниказынга капитал септелге эгелээр, 2028 чылда О-Шынаада хүндүскү стационарның болгаш эмчи амбулаториязынга капитал септелгени чорудар болгаш одалга системазын чаартыр, 2027-2028 чылдарда – клиниктиг диагностика лабораториязынга септелге ажылдарын доозар.
Бо юбилейлиг чылды демдеглеп тургаш, бистиң база бир чоргаарал-биле демдеглексээн чүүлүвүс – бистиң эмнелгеге аңгы-аңгы чылдарда ажылдап чораан хүндүлүг хоочуннарывыс болгаш амгы үеде чүгле Тывада эвес, республикадан дашкаар улуг-улуг хоорайларда бедик мергежилдиг, хөйге билдингир тергиин эмчилер болуп ажылдап чоруур эмчилеривис. Ынчангаш шуптузунга быжыг кадыкшылды, аас-кежикти күзээр-дир бис” – деп, Тес-Хем кожууннуң төп эмнелгезиниң улуг эмчизи Чодураа Хомушку чугаалады.
Юбилейлиг байырлалда онза черни аңгы-аңгы чылдарда бо кожуунга ажылдап чораан хүндүлүг хоочуннар ээлээн. Оларның бирээзи хоочун хирург эмчи Олег Шыырапчик.
“Мен Тес-Хемниң төп эмнелгезинге 1985-1990 чылдарда кезер эмчи болуп ажылдаан мен. Ол үеде тускай эртемниг эмчилер чедишпес, эмчиниң дериг-херекселдери амгы үеде дег эки эвес турган. Бөгүн болуп турар юбилейлиг байырлалды чүгле кожуун эвес, бүгү республика чергелиг улуг байырлал кылдыр санаар-дыр мен. Чүге дээрге бо эмнелге Тываның эң-не “кырган” эмнелгелериниң бирээзи-дир. Эмнелгениң салбырларын кезип көрдүм. Дыка эки апарган-дыр, ылаңгыя мээң ажылдап турганым хирургия салбыры шуут таныттынмас кылдыр өскерилген, амгы үениң дериг-херекселдери-биле четчеленген-дир. Чеже-даа эрги болза, ам-даа хөгжүп, кожууннуң чонунуң кадыы дээш эки ажылдаарын амгы коллективке күзээр-дир мен. А чонга эмчилерни хөй дүвүретпейн, кадык болуңар деп чугаалаксаар-дыр мен. Бо байырлалда киржип чедип келгенимге өөрүп тур мен” – деп, хоочун эмчи чугаалаан.
Амгы үеде Тес-Хемниң төп кожуун эмнелгезинде 53 чыл эмчи сестразы болуп ажылдап чоруур хүндүлүг хоочун Людмила Николаевна Туматка бо чыл ийи дакпыр юбилейлиг чыл болуп турар. Эмнелгениң 95 чыл оюндан аңгыда, уругларының ачазы Александр Тас-оолович Тумат-биле кады чурттаандан бээр 50 чыл болган:
– Мен 1973 чылда Кызылдың эмчи училищезин дооскаш, ажыл-агыйжы намдарымны бо эмнелгеден эгелээн мен. Ол үеде ажылга хүлээп алган улуг эмчивис Адис Намчак, Маадыр Куулар (кезер эмчи), Валентина Куулар (уруглар эмчизи), Маадыр Санаа (кезер эмчи) Галина Санаа (акушер-гинеколог) – бо мындыг кончуг шыырак эмчилер аразынга ажылдап эгелээним уттундурбас. Өске-даа дыка-ла хөй бедик мергежилдиг эмчи специалистер-биле кады ажылдаан бис. Оларны шуптузун хүндүткел-биле сактып чоруур мен.
Баштай ажылдап келген үевиске деңнээрге, эмнелгевис үе-шагның аайы-биле деңге хөгжүп, амгы үениң чаа дериг-херекселдери-биле четчеленгеш, канчаар-даа аажок сайзыраңгай эки апарган. Бистиң үениң хөй удаа ажыглаар шприцтерин, капельницаларны ам чаңгыс удаа ажыглаар чүүлдер солааны дыка эки. Ынчан үе бөдүүн турган-даа болза, эмчилер дыка шыырак ажылдап турган, коллектив чаңгыс кижи дег бир демниг, эп-найыралы быжыг, бот-боттарын дыка хүндүлежир турган.
Бүгү назынымда ажылдап келген эмнелгемниң чараш юбилейлиг чылында, бодумнуң амы-хуумда өөм ээзи Александр Тас-оолович Тумат-биле алдын куда чедир кады чурттаанывыс демдеглеп турар бис. Ону Тыва Чазак үнелээш, медальдар-биле шаңнаанынга өөрүвес аргавыс чок.
Ынчангаш бо байырлалда чаладып келген хүндүлүг аалчыларга, эмнелгениң хоочуннарынга, амгы коллективимге буянныг аас-кежикти, чедиишкиннерни, быжыг кадыкшылды күзээр-дир мен.– деп, хоочун чугаалады.
Тес-Хемниң төп кожуун эмнелгезинде “Көдээ черниң эмчизи” деп федералдыг программа-биле ажылдап келген эмчилерниң бирээзи Григорий Отсур:
“Мен эмнелге шугумунда 30 ажыг чыл диш эмчизи болуп ажылдап турар мен. Диш эмчизи бо кожуунга үр үеде чок турган. Ынчангаш Тес-Хем кожуунга 2024 чылдың февраль айдан тура “Көдээ черниң эмчизи” программа-биле мында ажылдап келген мен. Эмнелгевис чырык, чылыг, мээң – диш эмчизиниң ажылдаар кабинедим амгы-үениң дериг-херекселдери-биле долу четчеленген. Аңаа үениң аайы-биле чаа аргаларны ажыглап ажылдаарынга дыка эптиг болуп турар. Кончуг демниг коллективте ажылдап турарымга өөрүп, бо чараш юбилей-биле бүгү коллегаларымга, удуртулгавыска, аңгы-аңгы чылдарда маңаа ажылдап чораан хоочун эмчилерге сеткилим ханызындан байыр чедирип тур мен”.
Федералдыг программаның база бир киржикчизи Айдаш Монгуш кожа чыдар Өвүр кожуундан келгеш, Тес-Хем кожууннуң эмнелгезинде 2024 чылдан тура ажылдап турар:
“Бодум Иркутскунуң эмчи университедин дооскаш, төрээн кожуунум Өвүрге алды чыл ажылдааш, “Көдээ черниң эмчизи” федералдыг программаның киржикчизи болуп мында ажылдай берген мен. Бодум дооскан мергежилим терапевт. Бо программаның эки талазы хөй–чонга эмчи ачы-дузазын чедиреринге, амыдырал-чуртталгага акша-төгерик талазы-биле база деткимчелиг болуп турар. Маңаа кээримге, кожууннуң администрациязы чурттаар оран-сава айтырыын хандырып берген. Ол ышкаш эп-найыралдыг, бедик профессионал деңнелдиг коллективте ажылдап турарымга өөрүп, шуптузунга четтиргеним илередир-дир мен. Бо кожууннуң эмнелгезинге ажылдап чораан хоочуннарга, амгы коллегаларымга юбилей уткуштур изиг байырны чедирип, чурттакчы чонга быжыг кадыкшылды күзээр-дир мен”– деп, эмчи чугаалады.
Болган байырлыг хемчегге кожууннуң Төлээлекчилер Хуралының даргазы Аян-оол Лаңаа биле кожуун чагырыкчызы Эдуард Эртине 95 харлап турар эмнелгениң хоочуннары Валентина Самдановна Дандарга, Чечек Даржааевна Успунга база Билчеймаа Бады-Байыровна Достайга «Тес-Хем кожууннуң Хүндүлүг хамаатызы» деп кожууннуң хүндүлүг аттарын тывыскан. Ол ышкаш “Тес-Хем кожууннуң кадык камгалалының хүндүлүг ажылдакчызы” бедик аттарны хоочуннардан аңгыда, амгы ажылдап турар эмчилер, эмчи сестралары, аппарат ажылдакчылары дээш өске-даа хөй кижиге тывыскан.
95 чыл белен эвес узун орукту эрткен эмнелгениң байырлалының артында, эмчилерниң дүн-хүн чок шудургу ажылының ачызында муң-муң амы-тынын алган кижилер, кадыын экижидип алган чон, чырык черге чаяаттынган аас-кежиктиг чаштар бар дээрзин ол хүн чыылганнар шупту билип турган. Буянныг ажылынга бердинген ак халаттыгларга мөгейиглиг четтиргенин илередиринге ол хүн болган байырлал чугула чылдагаан болган.
Юбилейлиг байырлал кожууннуң кадык камгалал адырының ажылдакчыларының боттарының киржилгези-биле көргүскен солун концерт оюн-көргүзүү-биле доозулган.
Карина МОНГУШ.
Чуруктарны Тес-Хем кожуун чагыргазының социал четкиде арнындан алган.
“Шын” №22 2026 чылдың июнь 11
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...