Бо чылын Бай-Тайга кожууннуң тургустунганындан бээр 85 чыл оюн Кара-Хөл сумузунуң Күжүгет Хензиг-оол аттыг көдээ культура бажыңы уран чүүлчү тиилелге-биле уткаан. Ук коллектив РФ-тиң культура албан черлериниң аразында чарлаттынган Бүгү-российжи мөөрейниң тиилекчилериниң бирээзи болган. РФ-тиң Культура яамызы 2026 чылда Кара-Хөл сумузунуң Күжүгет Хензиг-оол аттыг көдээ культура бажыңынга амгы үениң дериг-херекселдерин садып алырынга болгаш чаа төлевилелдерни тургускаш боттандырарынга ажыглаар кылдыр 3 млн рубльди аңгылап бээр. Мындыг улуг тиилелгени чедип ап, улуг шаңналга төлептиг болган коллективти Айлаң Чадамбааевна Монгуш удуртуп турар. Хоочун солунчу Светлана Балчыр Көдээ культура бажыңының директору-биле ужуражып, ажыл-агыйжы чугааны кылган.
– Айлаң Чадамбаевна, чүнүң-даа мурнунда удуртуп турарыңар коллективиңерниң улуг чедиишкини-биле байыр чедирерин чөпшээреп көрүңер. Төрээн кожуунуңарның юбилейин ындыг онзагай белектиг уткааныңар ол ышкажыл.
– Четтирдивис. Бо мөөрейге киришкенивис, арга-дуржулгавысты улам бедидеринге идиг болганы чугаажок.
– Кара-Хөл сумузунуң бичии клуву турган үеден бээр бөгүнгү сайзырап хөгжээнинге чедир эрткен оруун эки билир мен. Мээң өөрүмнүң аныяк шаанда клубту Кызыл-Кат Салчаковна Күжүгет удуртуп турган. Улус-чон-биле эп-чөп чугаа-соот кылып билир, аныяктар хостуг үезин ажыктыг эрттирзин дээш, аажок сагышсырап, хөйнү кылып чораан удуртукчу деп сактып чоруур мен. Мээң эң чоок, ынак эжим Татьяна Белековна Кара-Хөлдүң клувунга, уруглар садынга уран чүүл удуртукчузу болуп ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. Кара-хөлчүлер идепкейжи, сонуургак чон болгай. Коллективиңер ол эгелээшкинни төлептии-биле уламчылап чоруурун билир мен. Силерни бодуңарны ам черле номчукчуларывыска чоок таныштырар бодап ор мен, Айлаң Чадамбааевна.
– Четтирдим. Мен силерниң сактып орарыңар Кызыл-Кат Салчаковна директорлап турда, ооң холунга баштайгы күш-ажылчы базымымны 1991 чылда эгелээн мен. Ооң соонда Нелли Сүге-Маадыровна директорлаан. Бо хоочуннарывыс болгаш силерниң эжиңер Татьяна Белековна – мээң дагдыныкчыларым-дыр. Оларның чырык овур-хевирин кажан-даа утпас мен. Чагыг-сөзү, арга-дуржулга болган үлегер-чижээ меңээ канчаар-даа аажок улуг деткимче болуп чору.
– Үжен ажыг чыл культура шугумунда ажылдап чоруур-дур силер, чогум ук-төөгүңер кайыын эгелээн ирги?
– 1991 чылда методистеп эгелээн мен, 2001 чылда клубтуң директорунга томуйлаттым.
Ук-төөгүм бо-ла Кара-Хөлден эгелээн. Авамның угу Кара-Хөл Хертектери –Адыгырлар аймаа. Кырган-ачам шаанда Ананды чагырыкчының ыраажызы чорааны солун. Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде кырган-ачам фронтуга дузаламчы кылдыр дыка хөй чылгызын чоруткаш, ТАР-ның шаңналын алганын төөгүден билир мен. Ачамның угу – Көп-Сөөктүң, Дапсының Иргиттери. Кырган-ачамның чонда алгаан шола ады – Ырлаар Байыр-оол. Бодум база Кара-Хөл сумузунга 1973 чылда төрүттүнген мен.
– Силерниң төрүттүнгениңер 1973 чылда Кара-Хөлден келген эштерим-биле бис Тээли ортумак школазын дооскан бис. Силерни Тээли школазын дооскан деп дыңнаан мен.
– 1988 чылда Тээли ортумак школазын дооскан мен, ийе. Директорувус Долзаңмаа Салчаковна Суглай-оол, клазывыс башкызы Екатерина Салчаковна Акша-оол, орус дыл башкызы Мария Амын-ооловна Күжүгет турган.
Олар база башкыларым, мээң чоок кижилерим чүве, өөрүп ор мен. Школавыс 90 харлаан байырлалын олар көрүп четтикпээни хомуданчыг-дыр. Өөреникчилери байырлалда башкыларывыска шупту мөгейип, чылыг сактыышкыннарны кылган ийик бис.
– Өг-бүлениң деткимчези – эки чурттап ажылдаарының дөзү. Өг-бүлеңерни таныштырыптар силер бе?
– Өг-бүлем, ажы-төлүм– өөрүшкүм, мени хей-аът киирип чоруур күжүм. Өөм ээзи Артем Борбак-оолович Монгуш-биле дөрт ажы-төлдүг болдувус: ийи кыс, ийи оол. Улуг уруум Анжелика Улан-Удэниң Көдээ ажыл-агый академиязында бот өөредилге-биле өөренмишаан, Кызылда ажылдап турар. Уруум Айза Екатеринбургтуң күрүне университединде экономика талазы-биле өөренмишаан, найысылал Кызылда назы четпээннер херектериниң талазы-биле ажылдап турар. Улуг оглум Ананды информастыг технологиялар техникумун дооскан, программист. 2022 чылдан бээр ТШО киржикчизи. РФ-тиң Камгалал яамызының шаңналдарының эдилекчизи. Бо хүннерде Луганск Улус Республиказында. Хеймер оглум Александр шериг хүлээлгезин Украинаның изиг точкаларынга – кызыгаарга эрттиргеш келген. Ам шериг өөредилге черинче өөренип кирер сорулгалыг кижи. Оолдарым төрээн чуртунуң камгалалы дээш коргуш чок тура-соруктуг болганынга чоргаарланыр-дыр мен.
Амыдыралым аайы-биле оолдарым адазының аъдының бажы эрте хоя бээрге, ажыг-шүжүгге алыспайн, төрел аймаам, чонум ачызында ажыл-агыйым салбайн чор мен. Ийиги амыдыралды тудуп, эптиг-демниг болуп, хөй ажы-төлдү азырап өстүрүп чор бис.
– Көдээ суурга хөй-ниити амыдыралынче кижи хөй үе-шагын чарыгдаар боор чүве-ле болгай...
– 2012 чылда Красноярскының культура болгаш уран чүүл колледжин дооскан мен. Удуртукчу кижи болганымда, хөй-ниити ажылынга идепкейлиг киржип чор мен. "Чаңгыс демниг Россия» партияның кежигүнү мен. Кара-Хөл сумузунуң Төлээлекчилер хуралынга сес чыл ажылдадым. Амгы үеде Бай-Тайга кожууннуң Төлээлекчилер хуралының депутады мен.
Чаңгыс чер-чурттугларымның амыдырал-чуртталгазының сайзыралы дээш, кандыг-даа даалганы чажам дивейн күүседир мен. Кижилер-биле аас-дыл кылыр хөңнүм чок. Кандыг-даа нарын айтырыгларны эптиг-чөптүг шиитпирлеп, сайгарып алыр күзел, сорулгалыг мен.
– Ындыг болгаш шаңнал-макталдарыңар эмгежок, чонуңар аажок хүндүлээр дээрзин шагда-ла эскерген мен, Айлаң Чадамбаевна. ТР-ниң болгаш РФ-тиң культура болгаш уран чүүлүнүң сайзыралынга киирген үлүг-хуузу дээш деп медальдарыңарга төрээн кожуунуңарның юбилей медалы немешкен ышкажыл. "Бай-Тайга кожууннуң культуразының алдарлыг ажылдакчызы" деп бедик аттың эдилекчизи болгай силер. Байыр чедирип ор мен.
Кандыг-кандыг план-сорулгаларлыг силер, сонуургадып көрүңерем.
– Алдарлыг чаңгыс чер чурттугларывысты аныяк-өскен танып, билип, оларга чоргаарланып чорзун дээш, ажылывысты уламчылаар бис. Удавас "Алашта уран сөс" деп мөөрейни Хертек Өлбезекович Шириин-оолга тураскаадып эрттирер бис. Кара-Хөл мал ажыл-агыйлыг суму болгай. Ынчангаш "Аът байырлалы" деп төлевилелди белеткеп алдывыс, ону ыяап амыдыралга боттандырар бис. Өске-даа ажылдап кылдынган планнарывыстың күүселдезин чедип алыр дээш, шудургу ажылдаар сорулга салдынган.
Бодум хуумда хостуг үемде аян-чорук кылырынга сонуургалдыг мен. Тывавыстың чараш булуңнарынга чедиксээр мен. Арыг агаарга дыштаныксаар мен: Азас, Үш-Белдир, Чараш-Даш, Хемчик-Бажы дээш өске-даа.
– Чаңгыс чер чурттугларыңар дээш мынчалдыр-ла эрес-шудургу ажылдаарын, ам-даа хөй-хөй чедиишкиннерлиг болуруңарны күзедим. Мурнуңарда салган улуг сорулгаларыңар боттаныр-ла болзунам.
– Йөрээл доктаазын. Курай, курай, курай!
Светлана БАЛЧЫР.
Чурукту маадырның архивинден алган.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn