Тывага бо чылын төөгүлүг болуушкун – Улустар аразының IV буддийжи шуулганы болур деп турар. Аңаа уткуштур сарыг шажын талазы-биле тускай мергежилдиг чаңгыс чер чурттугларывысты номчукчуларывыска таныштырар-дыр бис.
Бо удаада Тываның Тубтен Шедруб Линг хүрээзиниң чанында Буддийжи университетте сарыг шажын чурукчузу деп тускай эртемниг чурукчу башкы Сергек Александрович Салчакты чугааже чалаан бис. Ам аңаа сөс:
— Ук-төөгүм Бай-Тайганың Кызыл-Даг сумузундан. Аңаа школаны дооскан мен. Колдуунда чурулга уран чүүлүнче сонуургалым эгезинде даш чонукчулары мастерлерниң ажылдап турарын көрүп, өттүнүп кылып турган үемден эгелээн деп бодаар мен.
Школа соонда шериг дыка чоруксаан мен. Ынчалза-даа кадыым аайы-биле албайн баарга, даш чонар даайым Сортай-оол Эрес-оолдуң чанынга, ооң арга-сүмезин дыңнап, кады ажылдап турган бис. Чонар-даштан аң-мең дүрзүлери, Азия төвү тураскаалдың хевирин биче хемчээлдиг сувенир кылдыр чонуп кылып турган үевисте, ол дээрге 2005 чылда, Тываның Камбы-ламазы турган башкы Март-оол Николаевич меңээ аңгы чагыг киирген. Ону кылып бергеним соонда, ол мээң келир үеде чүнү кылыксап чоруурумну айтырарга, колдуунда чазаныр, чуруттунар талазы-биле чогаадыкчы ажыл сонуургаар, ол талазы-биле өөренип алыксап чоруурумну чугаалаан мен. Ол башкы чоокта чаа Моолга чорааш, ында, Кандан хүрээзинде, чурулга үниверситединче тыва оолдар чорудар деп турарын дыңнаткан.
Хары чуртче эртем сүрүп
Мен моол дыл билбезимни чугаалаарымга, кыска хуусаа бергеш, белеткен дээн. Ол чугаа соонда Моолда чоруп турар кылдыр бодумну дүжүмге көрүп, чайгаар ынаар тырта бээрге, чоп болбас деп, кызып тургаш, өөренип алыр-дыр дээш, 19 харлыымда, 2005 чылдың күзүнүнде, чорупкан мен. Эгезинде дыл билбес кижиге берге чорду. Бир чыл чартык болганда, моолдар-биле хостуг чугаалажыптар апарган мен.
Каш чыл аңаа өөренип тургаш, башкыларның билиг бээри шуут сеткилиниң ханызындан кээп турарын эскерген мен. Өөреникчизи билигни шиңгээдип албаан шаанда, оон шуут салдынмас. Кажан билигни ам-на кончуг эки билип алган болза, чүгле ынчан олар улуг тынып, өөреникчизинге өөрүп, оожургаар. Ол өөредилге чери сагылга-чурум талазы-биле дыка шыңгыы. Кандан хүрээзиниң девискээринде турар болганындан ындыг турган боор. Мен аңаа даштыкы кижи кылдыр санадып турган болгаш, бир чылда 6 муң рубльди төлеп өөренип турган мен. Ам бо үении-биле санаарга, 30 муң хире рубль-дир ийин. Ол университетке чурулгадан аңгыда, өске эртемнерге база бисти өөредип турду. Сарыг шажынның эге билиглерин, судурларны база номчуп билир кылдыр өөредип каан. Ниитизи-биле моол чон дыка бөдүүн болгаш кончуг амыдыралчы чон-дур деп билген мен. Олардан эвээш эвес эки чүүлдерге өөренип алганымга өөрүп чор мен.
Ынчалдыр Моолдуң бурган-шажын чурулга университединге алды чыл өөренгеш, бакалавр чаданы дооскан деп дипломну база хөрекке кыстырар ромбикти алгаш, шажын чурукчузу деп мергежилдиг болдум. Амгы үеде ында өөренип турар тыва оолдар чок деп дыңнадым. Өөренип алыр болза, артык эвес. Бодум бо хүнге чедир Моолга кады өөренип турган эштерим болгаш башкыларым-биле харылзаам үспээн мен. Чамдык чаңгыскурсчуларым ол мергежилин сайзыратса-сайзыратса, демир-биле ажылдап эгелээн болуп турар. Өскези ыяштан ажылдар кылып турар.
Шо таварыштыр дүжүп кээр
Моолга өөредилгемни доозупкаш, Тываже чанып келген үемде мергежилим аайы-биле амыдыралга чедер кылдыр ажылдап алыры нарын турду. Ооң кадында бурганнар чуруун анаа-ла күзээн аайы-биле хүн бүрүде кайы хамаанчок чурувас, тускай ёзу-дүрүмнүг болур. Албан-биле хол-биле чуруп кылган бурган күштүг болур. Бурган, шажын таварыштыр башкыларның судурунга дүжүп кээрге, чүгле ынчан чуруур. Чижээ, Ак Дарийгини хол-биле кылып бүдүрер дээн болза, шо таварыштыр кээр. Ону чуруурда, шупту чогуур дүрүмнерни (канон) сагып тургаш, кайы хүнде, каш шакта эгелээрин шода айтып кааны ёзугаар кылыр. Хол-биле кылган бурган дээрге дыка күштүг, айыылдыг бурган болуп турар. Ону дириг бурган кылдыр хүлээп көөр болза эки. Шак ындыг бурганнарны колдуунда лама башкыларның чагыы ёзугаар чуруп турдум. Тывада шо октаар башкылар база каш-ла кижи бар.
Бир эвес амы-хууда кижи бурган чуруу чагыыр дээн болза, баштай боду арыгланып, судур номчудар. Ооң соонда шо октаар башкыга судур номчудар. Ол судурга кандыг бурган дүжер, чүгле ону чуруур. Чагыг-биле бурганнар чуруун кылып дооскан соомда, ону хүлээп ап турар улус баштай арамай номчудар. Моолга өөренип турумда-ла, шак мындыг чагыгларны башкыларның дилээ-биле кылып турган мен. Бо хүнге чедир чураан бурганнарым саны 50 ашкан.
Бодум мергежилим аайы-биле ийи чыл Цэчэнлинг хүрээзиниң болгаш Сукпак чоогунда хүрээниң чурук каасталгаларын база кылып турдум. Ол ышкаш кожуун чагыргаларының дилээ-биле субурганнар каасталгазы дээш өске-даа чуруур ажылдарны кылгылаан мен.
Шажын чурулгазы дээрге херек кырында белен эвес ажыл-дыр ийин. Хүрээ каастаарынга чаңгыс кижи эвес, хөй кижи, бүдүн команда кылыр болза эки. Ындыг улус ховар болганындан ол ажылдарны каш-ла кижи кылып турар.
2012 чылдан 2025 чылга чедир Тываның В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрынга чурулга цегинге ажылдап турдум. Тывага Тубтен Шедруб Линг хүрээзи туттунуп кээрге, канон ёзугаар хүрээниң иштинде турар-турбас демдектер, шажын байырлалдарында херек ужурлуг чүүлдерни кылыр чурукчу херек деп дыңнааш, ынаар ажылдап кирген мен. Ында ажыттынган университетте ёзулуг дооскан эртемим аайы-биле башкылавышаан, чуруур ажылым уламчылап турар мен. Амдыызында беш сургуулдуг мен. Олар аныяк лама башкылар-дыр.
Бойдустан алган будуктар мөңгеде баар
Бо чылын болур Улустар аразының IV буддийжи шуулганынга уткуштур Шагаа соондан танка (тхангка) чуруп эгелээр деп турар мен. Ону чуруур пөстү эрги шагның аргаларын ажыглап белеткээш, бойдустан алган будуктар-биле (минералдыг краскалар) чуруур дээн мен. Ол дээрге хая-дашты хоюдур соктаар, ооң эң-не хоюг довураан ажыглаар. Чижээлээрге, кызыл будук үндүрерде – кызыл өңнүг хаяны ажыглаар дээн ышкаш, мындыг.
Ол будукка холуур хырбаны мал кежин хайындырып тургаш, оон үнген чыпшынчак хырбазын будукка холуур. Ол-ла хырбаны бурган чуруур пөске бир удаа чаггаш, кургадыр, оон катап база чагган соонда, дыңзыдыр хере тырткаш, кургадыр. Када бээрге, ак чугайны кырындан чаап, дескилеп хоюглап алыр. Шак мынчалдыр чурук чуруурунга ажыглаар чүгле пөстү белеткеп кылып алырынга безин хөй үе херек болуп турар.
Ол ажылымны шуулганга чедир доозуп четтигерин кызыдар мен. Чайын болур шуулган уткуштур четтигер шаам-биле даштан база дүрзүлерни сиилбип кылыр мен. Ол ажылдарны база судурда канчаар бижээни, шо таварыштыр, кайы хире хемчээлдиг болур, кандыг бурганның дүрзүзүн үндүрерин оон көөр.
Бурган башкының чуруу судурда бижиттинген болганда, ында шуптузун айтып каан болур. Чижээ, кол шугумну тырт, доора дөрт илигден бадыр дээн ышкаш. Бир илиг дээрге 1 сантиметр дээн. Шупту ол илиглер дузазы-биле судурда канчаар бижип каан, ынчаар шыйып үндүрерге, бурганның дүрзүзү көстүп кээр. Шак-ла ындыг судурнуң хоолгазын алгаш, өске өрээлге шак-ла ынчаар бурганның дүрзүзүн үндүрүп кээрге, ийи чурукчунуң чуруктары чаңгыс кижи чурааны ышкаш, бичии-даа ылгал чок болур. Бо билиглерни өөредип турарым беш лама башкыга шуптузун дамчыдып бээр сорулгалыг мен. Ам бо хүнде Тывада дүрүм ёзугаар бурган чуруур тускай дооскан эртемниг бир оол бар. Ол 2014 чылда Бурятияга буддийжи уран чүүл талазын дооскан деп дыңнаан мен. Амгы үеде кайы талазында ажылдап турарын билбес мен. Оон өске кижи амдыызында дыңнаваан-дыр мен.
Куйда бурган
Бай-Тайганың Бел аржаанының кыдыында куй иштинге улуг лама башкы медитациялаар турган дээр. Ол бодунуң олурган черинге Ногаан Дарийгиниң овур-хевирин чуруп каан деп, улус чугаалажыр. Ол лама башкы бо өртемчейден шагда-ла чарлып чорупкан. Бир катап караң көрнүр херээжен кижиге дилег кылып көзүлген-дир. Ол куйну чырыдып, чон айыс ап кээр ыдыктыг чер кылдыр кылырын дилээн дээр.
Ол херээжен кижи Бай-Тайганың чонга база бир таныттынгыр кижизи Артцалам Хертекке чугаалаан. Ол кижи меңээ чугаалааш, ол бурганны чуруп көрем дээн. Бурунгу чылын ол ажылды кылып эгелээр деп планнап белеткенгеш, эрткен күзүн ол куйга бурган чуруун чуруп доостувус. Ажылды эгелээрде, баштай куйда хаяны дескилеп белеткеп алыр болгай дээш чеде бээривиске, чуруур ужурлуг бурганывыстың дүрзүзүнге дүүштүр белеткеп каан чүве дег, кончуг дески чер бар болган. Черле аңаа турар ужурлуг турган-дыр деп эскерген ийик бис.
Кылган ажылдарым аразындан бир онзагай сагыжымга арткан база бир чүүл ол болган.
Телефон сонуургавас, чурулгаже сундулуг
Өг-бүлемде 7 кижи бис. Уругларым авазы Айлана Аян-ооловна Салчак школада технология башкылап турар. Беш ажы-төлдүг бис. Ийи улуу— оолдар. Олар кады чурттаан эжимниң өскүс арткан дуңмалары-дыр. Бирээзи 1 класс, өскези уруглар сады барып турган 2 оолду бодувусче ап алгаш, адывысче кылдыргаш, боттарывыстың оолдарывыс кылдыр өстүрүп азырап чор бис. Оларның соонда 1 оол, 2 кыстыг болдувус. Уругларывыстың бичиизи үш харлыг. Оолдарывыстың улуу – Новосибирск хоорайда студент. Үш школачылыг бис.
Бодумнуң билиимни, бурган чуруур аргаларны хөй улуска дамчыдып бериксээр мен. Уругларым ортуну чуруурунга сундулуг апар чыдарын эскерип тур бис. Ол 2 харлыында-ла кижи дүрзүлери шорбарлаар турду. Ам чаа-ла 1 класста. Өөренип каапкаш, келген дораан чуруттунуп-ла эгелээр. Бо уруум чүгле бодунуң чуруксаан чүүлдерин чуруур, мээң айтып бергеним-биле чурувас. Ында бир-ле утка бар деп эскерер чордум. Амдыызында өөредилгезин шуудадып алыр дээш, чурулга школазынче-даа чедирбейн тур бис. Элдеп чүвези, уругларывыс аразындан ол кызывыс телефон шуут сонуургавас болган. Чурууру чоорту хөңнүнге дээптер ирги бе деп эскереривиске, дам бар чыдар. Чураан чуруктары папка долдур эңдерли берген. Чоорту көстү бээр боор. Ам-даа ол арай-ла чаш-тыр.
Ада-иезинге ажы-төлү бурганнар боор. А бурган чуруур кижи бодунуң сагыш-сеткилин арыглап албаан шаанда, чүү-даа болдунмас болур. Кижилер бурганнарга тейлеп чоруур. Бурган дириг дижир. Херек кырында дириг бурган кижилерниң арыг сагыш-сеткилинде деп, бодум хуумда ынчаар билир мен – деп, Сергек Салчак чугаазын доосту.
Карина МОНГУШ.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19
