Өвүр кожууннуң Дус-Даг сумузунуң база бир кайгамчык чоргааралы – 2025 чылдың ноябрьда ажыткан Чогаалчылар аллеязы. Ында тыва чечен чогаалдың эгезинден тура дынын туткан мерген өгбелеривис: Виктор Көк-оол, Степан Сарыг-оол, Бегзи Донгак, Владимир Серен-оол, Деспил-оол Санчы дээн ышкаш өндүр өгбе чогаалчыларга хөрек тураскаалдары болгаш дараазында салгал аайы-биле аттарын бижээн чогаалчылар даңзызы – самбыра бар. Ырак-чооктан бо суурга келген улустуң кичээнгейи дораан маңаа доктаар.
Бо чылдың май 22-де Өвүр кожууннуң Дус-Даг сумузунга (биеэги Торгалыг) ийи улуг өгбениң чырык аттарынга тураскааткан ийи дакпыр байырлал болуп эрткен. Ол дээрге ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң, Россияның Журналистер эвилелиниң кежигүнү, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, прозачы, публицист, драматург, очулдурукчу Эдуард Донгактың 85 харлаанынга болгаш Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, сыгытчы-хөөмейжи, тыва национал хөгжүм херексели кылыр ус-шевер, шүлүкчү, хөгжүмчү, бот-тывынгыр композитор Кызыл-оол Санчының 95 харлаанында тураскаалдарын Дус-Даг сумузунуң Санчы Кызыл-оол аттыг культура бажыңының чанынга тургузуп, байырымныг ажыткан.
Ук байырлалче Кызыл хоорайдан дараазында төлээлер аъттаныптывыс: Россияның Чогаалчылар эвилелиниң Тывада регионалдыг салбырының даргазы, Улустуң чогаалчызы Николай Куулар, ол-ла эвилелдиң кежигүннери Радион Донгак, Ульяна Донорова, аныяк чогаалчылар – Бай-Белек Монгуш, Мөңгүн-Сай Ондар база «Хөөмей» академиязының даргазы, Улустуң хөөмейжизи Бады-Доржу Ондар.
Орук ырак, чартык хүн дургузунда планда кииргени хемчеглер хөй. Үе эвээш-даа болза, чай аразында Дус-Даг сумузунуң библиотека, школа, музей дээн ышкаш «ыдыктыг одагларынче» барып четтигипкенивис – суурнуң идепкейжилериниң чылыг сеткили, хүндүлээчел, биче сеткилдиг культура ажылдакчыларының, башкыларның, чагырга ажылдакчыларының ачызы болбайн канчаар.
Эдуард Люндуповичиниң төрелдери, тус черниң чагыргазы, культура одагларының ажылдакчылары чаа ажыттынган Чогаалчылар аллеязынга немештир чогаалчының хөрек тураскаалын белеткеп салганы таарымчалыг болган. Ак шывыг пөс ажыттынган соонда, хөрек тураскаалы мөңге, дириг уран сөстүң уланчызы, чогаадыкчы хей-аъттың үнер дөзү бо-дур деп, медереп билдивис. Төөгүлүг чер-биле дазыл-дамырым тудуш болганындан Эдуард Люндупович дугайында сактыышкыным чырыдып көрейн.
Авамны Елизавета Степановна Монгуш (Маадыр-оол) дээр, ол боду: «Алыс чуртум Өвүр чарыктың Улуг Кадыгбай чанында кыштагга төрүттүнген мен. Ол үеде суурлар-даа турбаан» — дээр кижи. Эрткен чүс чылдың дөртен чылдарының эгезинде авам, өртемчейже медерели оттуп келген миннип турар беш харлыындан он беш харлыынга чедир, Торгалыг суурга өскен. Авамның ачазын Степан Биче-оолович Маадыр-оол дээр (1924-1985 чч.). Кырган-ачам шын ады Маадыр-оол Монгуш турда, 1944 чылдан бээр паспорт бижилгезиниң үезинде, ооң чоок төрел акызы, Степан Агбаанович Сарыг-оол чогаалчы, Степан деп адын берген. Кырган-ачамның төрээн адазының угу Чоза доңгактарындан үнген, азыраан адазы – Монгуш аймак-сөөктүг. Чаг иштинде бүүрек дег, тумат уктуг Тос согарларның салгалы, Дөртендей дээр кончуг эрес-шоваа кырган-авам азырап каан. Авамның авазы –Дуңгатпаа Кончукпановна Маадыр-оол (Монгуш) (1926-1971 чч.), кырган-авам кыргыс уктуг кижи. Ооң ада-иези өгбелеривис шаандан тура база бо чер чурттуг улус. Ооң ачазы Кончукпан Кыргыс деп өгбевис дустап чорааш, бодунуң үлүүн бузуп алгаш, чанар деп турда, Барыын-Хемчиктен дустап келген улус аажок чаннып, дилээрге, катап киргеш, оон үнмейн барган. Кырган-авамның авазы Чижитпаа Андыкановна Кыргыс (28.02.1899 ч.т.) кызыл-дустап чоруй барган кырган-ачавыс соонда, Херел Түвекей деп тумат уктуг кижи-биле улгады берген назынында кады чурттай бергеннер.
1993 чылда Тываның улустуң чогаалчызы Степан Сарыг-оол төрүттүнгенден бээр 85 хар, бо өртемчейден чоруткандан бээр 10 чыл болган төөгүлүг чылдарга уткуштур ооң төрелдери, чоок улузу чогаалчының чырык адынга тураскаадып, мөөрей чарлаан турган. Мен ынчан Кызылдың уран чүүл училищезинге үш дугаар курска өөренип тургаш, Торгалыг суурга албан-биле кээп, «Сарыг-оолдуң сыпыгыр карактары» деп мөгейиг-композиция шорбарлап, шаам-биле белеткенип алгаш, ук мөөрейге кириштим. Жюри даргазы С.А. Сарыг-оолдуң чээни Эдуард Донгак мөөрейниң дээди шаңналын меңээ тывыскан! Дириг сарлык-биле шаңнаткаш, Хандагайтыдан ону чүдүрер машина манап, өөредилгемниң үш хүнүн үскеним – ам-даа чырык сактыышкын бооп чүрээмде хып чоруур. Бо үеде ол шаңналдың буянын үнелеп, чогаалчыга четтиргеним илередип, ооң чырык адынга мөгейип чоруур мен.
Сураглыг чогаалчының өмүнээзинден алган белээм мээң салым-чолумга улуг рольдуг болган. Ол үеде көңгүс чаш, студент уругга мөөрейниң дээди белээн бергени меңээ улуг идиг болганы чугаажок. Ынчангаш ооң берген бүзүрелин чидирбес дээш, удаа-дараа янзы-бүрү жанрларга сөс-биле ажылдап, шырбайып чоруурум – Эдуард Люндуповичиниң энерелдиг сеткили, ууттунмас улуг буяны-дыр деп миннип чоруур мен. Ынчангаш бодумну ооң бүзүрелдиг салгакчызы кылдыр санавышаан: «Чогаалчының ынаныжын бадыткаар дээш, бедиктерже чүткүүр ужурлуг мен» деп бодап чоруурум дөзү ында.
Амдыы бо төөгүлүг хүнде чыглып келген чон – чогаалчының болгаш хөөмейжи артистиң ажы-төлү, чоок дөргүл-төрели, чаңгыс чер чурттуглары, тус черниң чагыргазы, кожуун чагыргазындан төлээлер, чалаттырган аалчылар, шупту салым-чаяанныг өгбелери- ниң – Эдуард Донгактың, Кызыл-оол Санчының арттырып каан уран сөстүң-даа, уран чүүлдүң-даа өлүм чок өнчүзү чүгле номнарда эвес, а кижилерниң чылыг сактыышкыннарында, оларның салгал дамчаан ажы-төлүнүң сеткил-хөөнүнде деп бадыткааннар.
/ Ульяна ДОНОРОВА, филология эртемнериниң кандидады, ТГШИ-ниң аас чогаал секторунда эртем ажылдакчызы.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...