| Апрель 2 – Бүгү-делегейниң уруглар номунуң хүнү |
Чеден чылдарның төнчүзүнде «Херел» уруглар садынга өөренип турган шүлүктеримни, ырларымны ам-даа сактыр мен.
Ойнаарагы хирлиг болза,
Ону кым-даа мактаар эвес.
Элек-элек-элек,
Элек-элек-элек – деп ырлаарда, айтыр салаазын аксынга дегзипкеш, эжинче көрүндүр аай-дедир өрүмней аарак долгаар чүве. Шал-бул чугааланып эгелээш-ле, бир дугаар өөренип алган шүлүүм бар. Шору өзүп кээримге безин, бичиимде чассыг кылдыр канчаар чугаалап турган мен, шак ынчаар чугаалап бээрин авам, ачам болгаш акыларым, угбаларым бо-ла дилей бээрлер. Ам канчаар, «алдан харлыг улугларга, алды харлыг бичиилерге алдын-сарыг көжегени ажыдарын чөпшээреңер» деп чарлап алгаш, өрээл эжиинде азып каан пөстү ийи тарай ажыдыпкаш, концерт үндүрүп өөренген аайым-биле чугаалап бээр мен:
Эттен этте оттуп пен,
Эзеп, хеллип чыппас мен.
Нанчылым ол – баттай-ла
Ададаадка кулуй мен.
Адыш-даа часкаар, бажымче чыттап, чассыдар-даа чүве ийин, а мен аажок-ла амыраар мен. Камбээт суг сунуптар болза, өөрээнимден шалада манза бүрүзүн бүдүү санавышаан, оомну часкаш, чип кылаштаар мен. Манзаларның чамдыызы чиңге, чамдыызы элээн калбак, аразында бичии-даа күске бакылаар тиг чок кылдыр сырый чадып каан, дозузу кылаңнаар шаланы хемчээп, шинчилээр чаңныг мен. «Эртен эрте оттур мен. Эзеп-херлип чытпас мен. Чаңчылым ол – баштай-ла зарядка кылыр мен» деп баштайгы күүсеткен шүлүүм авторун сөөлүнде-сөөлүнде, төрээн тыва дылывыс, чогаалывыс башкызы апаргаш, билген мен. Электеп турар хирлиг ойнаар-кызывыстың база-ла автору ол болду – Экер-оол Кечил-оол. Бо болгаш оон-даа өске сураглыг шүлүктери ооң 1993 чылда үнген «Чечектерим» деп номунче кирген. «Электей бээр» деп шүлүү мырыңай 1955 чылда, а «Зарядка кылыр мен» 1973 чылда бижиттинген болду. Эге класстарга шээжилеп алгаш, класс шагынга чугаалап турган бир шүлүүм база бар:
«Амыр-мендиң
утпайн чор» – деп,
Авам, ачам чагып сөглээн.
Улугларга, бичиилерге
Уткушканда,
«Экии!» дээр мен.
А тозан чылдарның эгезинде даайымның оглу Эрестиң ол-ла садиктен өөренип ап, чугаалап кээп турган шүлүү база-ла ол номда:
Шанактаптар,
тергелептер,
Шаап мунар, чортуп мунар,
Артка, сынга тура дүшпес
Аът малым эки-ле ийин.
Чүгле Эрес сөөлүнде «эки-ле ийин» эвес, а «эреспейим» деп төндүрер чүве. Башкызы ынчаар өөредип каан чадавас.
Тыва уруглар чогаалының сайзыралынга балалбас исти арттырып каан хоочун башкы, ат-сураглыг чогаалчы Экер-оол Дүлүшовичиниң «Экии, хүнүм!» деп ному 2004 чылда уругларга дыка улуг белек болган. Ном өңнүг чуруктарлыг, карты кылын болгаш кылагар, а ол дээрге-ле, бир дугаарында, үр эдилээринге эптиг, ийи дугаарында, уругларның сонуургалын хаара тударынга эки. Бис бичии турувуста, ындыг чараш номнар тыва дылга үнмейн турган болгай. Чүгле харын «Каңгывай-Мерген» деп даштында чуруу кызыл өңнүг номну аажок-ла чарашсынып, кылагар хоюг арыннарын суйбап, чуруктарын топтап, катап-катап номчуп турарымны эки сактыр мен.
6 класс турумда, Александр Шоюңнуң «Балыктар аштай бээр» деп ному үнүп келген. Ол үеде улуг улус номчуур чогаалдар «быттап» турган кижиге, меңээ, ногаан карттыг чугажак ол ном дыка улуг белек болган. Авам садып эккээрге, ол-ла дораан тын тынмайн номчупкан мен. Ооң соонда вожатыйы кылдыр класс башкызынга дузалажып барып турган клазымга номчуп берип турар мен.
Тыва дыл кырынга уруглар чогаалынга хереглел дыка улуг турганын шору өзүп келгеш, билип каан мен. Ол-ла 80 чылдар төнчүзүнде, 5-8 класстарга чоор бе, «Класстан дашкаар номчулга ному» деп кылын куузумаар ак-көк карттыг ном үнүп келген. Тыва чогаалдардан аңгыда, делегей литературазындан очулгалар, тоолдарны база киирген. Бир кежээ шупту удуур мурнунда Джек Лондоннуң «Ак азыг» деп чогаалын ол номдан ээлчег ёзугаар номчуп чыдар бис. Ооң соонда – Эрнест Хемингуэйниң «Ашак болгаш далайын». Ядараан, ында чүгле үзүндүлер бар. А бүдүн чогаалды төрээн дылынга номчуур аас-кежикти Тываның ном үндүрер чери база хайырлаан. Ол дээрге Даниэль Дефонуң «Робинзон Крузозу-ла» болгай. Бажыңнар аразынга ачылажып номчуп турда-даа, элевес, эргилевес ном чүве ийин. Чоорту бис өскүлей бергенивисте, 90 чылдарда, тыва уруглар чогаалы элээн сайзырап, солун номнар үнүп турар апарган. Олег Сувакпиттиң «Хуулгаазын кажыктарым», Чүлдүм Чаптың «Кырган-авам аптаразы», Көк-оол Чамыяңның «Мөңгүн оттук» дээш-ле номчуксанчыг, сорунзалыг номнар көстүп кээп, 2000 чылдарда өңнүг, чараш номнар удаа-дараа үнүп эгелээн.
А орус дылда уругларга номнарның черле кандыызын чок дээрил аан. Ажыдыптарга, дүрзүлериниң аайы-биле кескилеп каан чуруктары опайтыр үнгүлеп кээр, кылын картында кнопканы базыптарга, ырлап турар дээш-ле. Тыва дыл кырынга шак ындыг чараш номнарны кылыр болза, чаштарга дыка улуг белек болуру чугаажок.
Дыка сайзыраңгай үеде чурттап чоруур улус-тур бис. Мээң сактып олурар чамдык номнарымны Тываның К. Чуковский аттыг республиканың уруглар ном саңында электроннуг хевирже кииргеш, албан сайтызында номчуур кылдыр салып каанынга дыка таарзындым. Бодувустуң шээжилеп ап, дазырадыр чугаалап чораан чараш шүлүктеривисти ажы-төлүвүске, уйнуктарывыска өөредип ап чоруур болзувусса, дыка эки болур ийик. Ёзулуг көдээ черге чашкы үезин эрттирген бистиң салгалдың караанга чуруттунуп артып калган овур-хевирлер, ыяңгылыг кылдыр дыңналып чыдып калган одуруглар кайы көвей. Буга суу канчаар ырлап чыдар ийик, сакты-дыр силер бе? «Мук-мук кылдыр ырлап чыдар бугамның суун ажыдыптайн» деп одуругларлыг чараш шүлүк кымныы ийик? Шынап-ла, мук-мук кылдыр дыңналыр чашкы шаавыс аялгазы чараш-ла ийин. Чеже-даа номчуттунмас болза, чеже-даа чүгле орус шүлүктер билир болза, ажы-төлүвүске тыва шүлүктерден өөредип көрээлиңерем. Өске чоннар электей бээр, хоржок болгай.
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №12 2026 чылдың апрель 2
