ТР-ниң Хамааты камгалал болгаш онза байдалдар албаны чурттап эрткенивис 2025 чылды түңнеп, коллегия хуралын эрттирген. Албанның удуртукчузунуң хүлээлгезин күүседип турар Андрей Сат чыл дургузунда албан чериниң кылып чоруткан ажылын таныштырган.
Бо албан черинде 102 кижи ажылдап турар:
Албанның баштаар черинде – 33 кижи;
ХК болгаш ОБ талазы-биле Өөредилге-методиктиг төпте – 6 кижи;
Дүрген камгалал албанында – 63 кижи.
Тываның Чазааның доктаатканы-биле Хамааты камгалал болгаш онза байдалдар албанының 2025 чылда мурнады шиитпирлээр айтырыы кылдыр республиканың чурттакчы чонунга онза байдалдар дугайында дүрген дыңнадыышкын кылыр системаны эде кылып, чаартырын хүлээп алган турган. Бо ажылды «Ростелеком» хөй-ниити акционерлиг ниитилели күрүне керээзи-биле кылып, доозуп турар.
«Тыва Республика девискээринде чурттакчы чонну болгаш чурттакчылыг черлерни бойдус халаптарындан болгаш техногенниг айыыл-халаптардан камгалаары» күрүне программазының күүселдезинче ниитизи-биле көрдүнген 119 052,80 муң рубльди янзы-бүрү хемчеглерге чарыгдаан.
2025 чылда регион болгаш тус чер деңнелинге бир-бир онза байдалдар чарлаттынган. Ооң түңнели-биле амы-тынындан чарылган кижи саны – 1, кадыкшылынга аар кемдээшкин болгаш материалдыг когаралга четкен кижилер чок болган, ооң мурнунда чылда оларның саны 23 турган.
Суг халавын баш бурунгаар болдурбас болгаш үер-чайыктан чурттакчы чонну камгалаар адырда 940 кижи, 294 техника хаара туттунган. 69 техника болгаш 204 кижи кезээде белен бооп курлавырда турар.
Өрт, үер-чайык чижектиг бойдус халаптарын, бүдүрүлге черлеринге тургустуна бээр онза байдалдарны чайладып, чурттакчы чонну камгалап, чайладыр көжүрер ажылдарны чорударындан аңгыда, ХК болгаш ОБ албаны бодунуң деңнелинге күрүне хыналдаларын чорудар эргелиг. 2025 чылдың дургузунда план ёзугаар 19 профилактиктиг хемчегни эрттирген, 9 консультацияны болгаш 6 сагындырыгны берген.
Хемнер, хөлдер, сугларга айыыл чок чорукту сагыырынга хамаарыштыр республика девискээринге 968 хыналда рейдилерни чорудуп, 1201 буклетти чонга үлээн. Бо хемчегге ниитизи-биле 2189 кижи хаара туттунган. Чыл дургузунда суг объектилеринге 15 айыыл-халап болган, 11 кижи амы-тынындан чарылган, 2 кижини камгалап алган, 4 кижи ис чок читкен.
Чыл дургузунда 60 хову өртү болган, ооң түңнелинде 1309,222 га чер өрттенген. Эң хөй өрттер Таңды, Кызыл, Сүт-Хөл, Улуг-Хем кожууннарга болган. Ооң мурнунда 2024 чылдың көргүзүглери-биле деңнептер болза, Барыын-Хемчик, Чеди-Хөл, Тес-Хем кожууннарга өрттер хөй болган. Өрттерниң хөй кезии кижилерниң от-биле оваарымча чогундан, айыыл чок чоруктуң бөдүүн дүрүмнерин сагывайн турарындан болуп турар.
Тывада Онза байдалдар яамызының Кол эргелелиниң анализтээни ёзугаар 2020–2024 чылдар дургузунда республиканың чурттакчылыг черлеринге болгулаан өрттерниң хөй кезии Кызыл хоорайга бүрүткеттинген. Маңаа үндезилеп санаашкыннарны кылганының түңнелинде найысылалдың солагай талакы эрикте дачалар ниитилелинге болгаш Вавилин ээтпээнге дүне-хүндүс дежурныйлаар өрт албанының ийи салбыры негеттинип турар.
Чыл дургузунда дүрген камгалал болгаш дилээшкин ажылдарынче 163 үнүүшкүннү кылган. Читкен кижилер дилеп, оларга дуза чедирер, хоорай иштинге болган онза байдалдарже үнүп, амы-тынынга четтинер дээн улусту камгалап, орук озал-ондаанга таварышканнарга дуза кадар ажылдарны чоруткан. Отчёттуг чылда 145 кижиниң амы-тынын камгалаан, 17 читкен кижиниң мөчүзүн тыпкан. Бо талазы-биле ажыл дээштиг болгаш камгалакчыларның билиг-мергежили бедик деңнелче үнген.
Өөредилге-методиктиг төп 13 аңгы бөлүктүң дыңнакчыларынга 373 өөредилгени эрттирген.
Чаа үнүп келген чылда Хамааты камгалал болгаш онза байдалдар албанының кол сорулгазы – Тыва Республиканың чурттакчы чонунга онза медээлер дамчыдар регионнуң чаарттынган дыңнадыг системазын ажыглалче киирери.
Эрткен чылдың түңнелдери-биле ажыл-албанга шылгарааннарны шаңнап-мактаан.
Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны ХК болгаш ОБ албанындан алган.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19
