2026 чылдың июль 1–3 хүннеринде, үш-ле хонук дургузунда, сугга 12–13 харлыг, шуптузу 6 класс дооскан 3 уруг сугга болган озал-ондактың уржуунда амы-тынындан чарылган. Оларның ийизи эжишкилер июль 1-де Каа-Хем хемниң суунга ам дээрезинде чиге илереттинмээн чылдагааннар-биле дүшкен, оларның мага-бодун Улуг-Хемден дилеп тыпкан. Июль 3-түң хүнүнде солагай талакы дачалар үстүү талазында Улуг-Хемни кежилдир улуг көвүрүг чоогунда кылымал ханы хөөлбекке 13 харлыг уруг дүжүп өлген. Ооң-биле кады эштип турган эштери эжинге дузалаар дээш шымнып турза-даа, камгалап ап шыдавааннар. Бо таварылгада база чаңгыс эвес уруг сугга амы-тынындан чарлып болурунуң айыылы турган. Ооң болбааны өршээлдиг.
Каа-Хем суурга июль 1-ниң хүнүнде ийи уругнуң хары угда читкени, оларны дилээринге хөй кижилерниң болгаш янзы-бүрү организацияларның, албан черлериниң ажылдакчылары киришкени бо озал-ондак Тываның чурттакчы чонунуң сагыш-сеткилин доюлдурган, республиканың эрге-чагыргазының, хоойлу-дүрүм, корум-чурум камгалалының органнарының ажы-төлдүң хемнер-сугларга айыыл чок чоруунга хамаарыштыр ажылын улам күштелдирген. Бо чидиг айтырыг талазы-биле парлалга конференциязын регионнуң массалыг информация чепсектериниң журналистеринге эрттирген.
Парлалга конференциязының үезинде уругларның чайгы үеде хемнерге, хөлдерге айыыл чок чоруунуң дугайында чугаа шыңгыы болган. Улуг-Хем, Каа-Хем, Бии-Хем, Хемчик дээш өске-даа хемнерниң эриктерин дургаар суурларда ажы-төл эштир зоналарны тургузарының дугайында айтырыгны журналистерниң бирээзи көдүрген. Тыва Республиканың прокурору Евгений Ботвинкин ол айтырыгны чөптүг деп санап, хемнер унунда суурларның чүгле бичии ажы-төлү эвес, улуг-даа кижилер эштир зоналарны тургузары чугула деп айтып, бо талазы-биле ажылды база прокуратура органнары чорударын чугаалаан.
Тыва бедик тайга, дагларлыг, шапкын хемнерлиг. Оларның эриктеринге чайгы үеде кижилер эштир черлерни кылыры белен эвес херек. Чогум-на бо чылдагаан-биле Улуг-Хем дээш өске-даа хемнерниң эриктеринде суурларның чурттакчыларының эштиринге таарымчалыг черлер кылдынмаан. Чүгле Кызылдың национал парк девискээринде, Каа-Хем хемниң севинде пляжты туткан.
Чайгы үеде регионнуң хемнеринге бичии ажы-төлдүң сугга айыыл чок чоруун сагыыр дизе, суур бүрүзүнүң чоогунга уруглар эштир зонаны тудары чугула апарганын бо чылдың июль 1–3 хүннеринде болган болуушкуннар көргүскен. Бир эвес хем унунда суур бүрүзүнге ындыг зонаны тургузуптар болза, ажы-төлдүң тоо-быдаргай эштир чоруу чидер. Чүге дизе уруглар чаңгыс черге чыглып, ойнаар-хөглээринге, эштиринге ынак болгай. Ынчангаш ындыг зоналар хемнер эриинге эштиринге, дыштанырынга организастыг ужур-дузалыг боор-дур. Эштир зоналар сугга камгалалдың дериг-херекселдери-биле дериттинген болур ужурлуг. Уругларның эштир зоналарының чоогунга ойнаар шөлдерни чүге тудуп болбас деп. Ажы-төлү чаңгыс черге чыглыры, эштир зонага эштирин, ойнап-хөглээнин ада-ие хайгаарап болур аргалыг апаар. Тус черниң эрге-чагырга органнарынга-даа чиик болур. Ада-иелер, школаның башкыларының, тус чер чагыргаларының ажылдакчыларының эштир зонага дежурныйлаарын чүге организастап болбас деп. Эртем-техника сайзыраан амгы үеде эштир зонага видеохайгааралды база тургузуп болур. Аңаа коштунган албан черлери, ада-иелер уруг-дарыгның эштип, ойнап турарын ырактан хайгаараар арга база тыптып кээр.
Хемнер эриинде суурларга эштир зоналар кылырынга эвээш эвес акша-хөреңги херек, кылыр ажыл хөй болур. Ону улуг чарыгдал, шүүдел дивейн, кызып тургаш кылып алыр болза, ажы-төлдүң сугга дүжүп, амы-тынындан чарлыры черле эвээжээр.
/ Ш. МОҢГУШ.
Чурукту ГигаЧатка чураан.
“Шын” №27 2026 чылдың июль 16
""Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn