Апрель 13-те Тывага Россияның Чазаандан экономиктиг сайзырал сайыды Максим Решетниковка баштаткан ажылчын бөлүк сургакчылап келгеш, республиканың социал-экономиктиг байдалы-биле таныжып, улаштыр сайзырадыр адырларны болгаш акша-хөреңги шиңгээдип алыр аргаларны сайгарып көрген.
Максим Решетниковтуң баштаан делегациязынга ооң оралакчылары Святослав Сорокин, Михаил Каминский, Россия Федерациязының энергетика сайыдының оралакчызы Пётр Конюженко, Россия Федерациязының өөредилге сайыдының оралакчызы Андрей Николаев болгаш Агаар оруктарының федералдыг агентилелиниң (Росавиация) удуртукчузунуң оралакчызы Наталья Андрианова олар чорааннар. Кызылга келгеш, тус-тузунда боттарынга хамаарылгалыг бүдүрүлгелерни болгаш социал объектилерни хынаан.
Ол-ла хүн Тываның Чазаанга Россияның экономиктиг сайзырал сайыды Максим Решетников хуралды даргалап эрттирген. Аңаа республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг болгаш сургакчылап келген ажылчын бөлүк киришкен. Хүн айтырыынга республиканың социал-экономиктиг сайзыралын чугаалашкан. Кол кичээнгей регионнуң экономиктиг хөгжүлдезинге инвестициялар хаара тударынче база сайзыралдың хууда программазының (ИПСЭР) чаа чадазын боттандырарынче угланган.
Максим Решетников социал-экономиктиг сайзыралдың хууда программазы-биле деткимче алган инвестиция төлевилелдериниң республикада боттанып турары-биле танышкан. Ол дүк болбаазырадыр цехтиг «Сергеихинский текстиль» бүдүрүлгеге чораан. Төлевилел ИПСЭР акша-хөреңгизи-биле кылдынган: ону тургузарынга 178,2 сая рубль федералдыг деткимчени шилчиткен. Оон аңгыда бүдүрүлге «Кызыл» индустриалдыг парктың резидентизи болуп турар, ол «Биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорук» национал төлевилелиниң деткимчези-биле тургустунган (227 сая рубль).
Сайыт «Cosmos Smart» гостиница тудуунуң шөлүн база көрген. Төлевилел хары угда ийи-үш федералдыг деткимче ачызында боттанып турар: 380 сая рубльди социал-экономиктиг хөгжүлдениң хууда программазының шугуму-биле, оон ыңай 900 хире сая рубльди чиигелделиг чээли кылдыр алгаш, кылып турар. Инвестицияларның ниити хемчээли 1,4 млрд рубль чедип турар. 80 өрээлдиг аалчылар бажыңы регионнуң туризм инфраструктуразының бир кезээ болбушаан, Тываже туристер хаара тудар аргаларның бирээзи болур.
Тываның Чазаанга эрткен хуралга ажылчын бөлүктер хыналдаларның түңнелин үндүрген. Максим Решетников Президентиниң даалгазы-биле боттанып турар сайзыралдың хууда программазының республикага хамааржыр бирги чадазынга ийи чыл бурунгаар түңнелдерни үндүргенин сагындырган. Кол адырларда төлевилелдерни деткээни регионнуң экономиктиг өзүлдезин уламчылаарынга идиг болган.
Тывада сөөлгү беш чылдарда эң кол угланыышкыннарда эки талазынче өскерилгелер уламчылап турар. Регионнуң үлетпүр адыры чылда ортумаа-биле 4,8 хуу өзүп турар. Ооң-биле чергелештир казып тывар адырлар баштайгы үениң темпилери-биле хөгжүп турар — чылда ортумаа-биле 5,4 хуу. Оон аңгыда болбаазырадып кылыр бүдүрүлгелер өзүп, бажыңнар тудуунуң хемчээли база улгаткан. Болбаазырадып кылыр адырлар, көдээ ажыл-агый, туризм болгаш энергетикаже угланган чаа инвестициялар көрдүнүп турар.
Ооң-биле чергелештир инвестиция ажыл-чорудулгазын эрткен үениң бедик көргүзүглеринден чавыс эвес кылдыр катап база тургузары амгы үениң кол сорулгаларының бирээзи болуп артпышаан. Ону шиитпирлээри сайзыралдың хууда программазының ийиги чадазын боттандырары-биле сырый холбашкан, ооң иштинде 2030 чылга чедир 6 млрд рубль федералдыг акша-хөреңгини регионнуң экономиктиг хөгжүлдезинге база чаа инвестиция төлевилелдерин эгелээринче угландырар.
Республика 2030 чылга чедир 15 млрд рубль инвестицияларны хаара тударын болгаш 1,8 муң ажылчын олуттарны тургузарын планнап турар. Инвестиция төлевилелдерин акшаландырарының үлүүн бо сорулгаларже 93 хуу чедир улгаттырган. Акша-хөреңгини бүдүрүлгелерни эгелээринче болгаш инфраструктураны хөгжүдеринче угландырып турар. Амдыызында көдээ ажыл-агый болгаш бүдүрүлге комплекизинде база үлетпүр адырында төлевилелдер боттанып турар.
«Бис чаңгыс хемчээл эвес, а оларның каттышканы эң улуг түңнелди бээрин көрүп турар бис. Хууда программа төлевилелдерниң эгелээр аргазын бээр болза, оон өске немелде хевирлер: чиигелделиг акшаландырыышкыннар, биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорукту деткиири, инфраструктураны экижидери — оларны калбартыр болгаш экономиктиг түңнелдерни дүрген алыр арганы бээр. Бо арганы туризм адырында база ажыглап турар: Тывада аалчылар бажыңының тудуунуң төлевилели сайзыралдың хууда программазы болгаш чиигелделиг акшаландырыышкын ачызында боттанып турар» — деп, Максим Решетников демдеглээн.
Бо арга инвестицияларны дүрген шиңгээдип ап, төлевилелдерни боттандырарынга кончуг ажыктыг, ооң ужур-дузазын регион экономиктиг көргүзүглери-биле бадыткап турар.
«2025 чылдың түңнели-биле, баш бурунгаар санаашкын ёзугаар, регионнуң ниити продуктузу (ВРП) 103,6 хуу өскен. 2021 чылдан тура ооң хемчээли 80 хуу чедир өскен. Тудуг сайзыралы болгаш инвестиция төлевилелдери-биле холбашкан экономиктиг көргүзүглер экижип турар. Тудуг адыры өзүлдениң көскү көргүзүү болуп артпышаан. Бо бүгү федералдыг деткимчениң дараазында хевирлерин: инфраструктура хөгжүдер бюджет акшаландырыышкыны, казначейство чээлилери болгаш социал-экономиктиг хөгжүлдениң хууда программазының механизмнерин ажыглаанындан хамааржыр»— деп, Владислав Ховалыг демдеглээн.
Хыналдалар болгаш бар айтырыгларны сайгарып чугаалашкан түңнелинде федералдыг болгаш регионнуң албан черлеринге аңгы-аңгы адырлар талазы-биле даалгаларның даңзызын тургузар.
Тываның Баштыңы федералдыг кураторларга болгаш Максим Решетниковка Тываның социал-экономиктиг хөгжүлдезинге кичээнгейи дээш база республиканың хөгжүлдезинче угланган санал-оналдарын деткээни дээш өөрүп четтиргенин илереткен.
Өөредилге адырын Андрей Николаев сонуургаан
Тыва Республикага ажылчын сургакчылаашкын үезинде Россияның чырыдыышкын сайыдының оралакчызы Андрей Николаев Тываның Чазааның Даргазының оралакчызы Алексей Сазан-оол-биле кады Кызылдың элээн каш өөредилге объектилеринге, ооң иштинде Ада-чурт маадырлары аттыг 20 дугаар школага, кадыы кошкак уругларның 10 дугаар школазынга, Вавилин ээтпээ микрорайонда тудуп эгелээн 280 олуттуг уруглар садынга четкен.
Андрей Николаев өөредилге хүрээлеңин экижидер дээн регионнуң көскү бурунгаарлаашкынын хыналда соонда демдеглээн. «Сөөлгү үш чылда Тыва өөредилге инфраструктуразын хөгжүдер талазы-биле көскү базымнарны кылган. Мында өөредилге кластерин тургузуп турарын көрүп турар бис, а ол шын базым. Өөредилге объектилерин шак-ла ындыг тударын регион-биле кады ажылдап турар бис» — деп, сайыттың оралакчызы онзалап демдеглээн.
Ол ышкаш республика федералдыг деткимче арга-хевирлерин идепкейлиг ажыглап, ооң иштинде өөредилге албан черлери капитал септелге программазынга чедиишкинниг киржип турары демдеглеттинген.
Андрей Николаевтиң чугаазы-биле алырга, регионалдыг эрге-чагырга-биле кады өөредилге системазын эде чаартырының ажылы ам-даа уламчылаар. Хереглел улуг девискээрлерге чаа объектилер тударынче онза кичээнгейни салган.
«Россияның Президентизи Владимир Путинниң 2030 чылга чедир чуртка 150 школа болгаш 100 уруглар садтары тудар деп шиитпири ёзугаар Тывага ийи школа база ийи уруглар сады туттунар. Бо дээрге регионнуң херек кырында хереглелдеринге үндезилеттинген боттуг шиитпирлер-дир» — деп, ол демдеглээн.
«Аныяктар болгаш уруглар» база «Өг-бүле» деп чаа национал төлевилелдер-биле республика 2030 чылга чедир улуг хемчээлдиг инфраструктура чаартылгаларын уламчылаар планныг. 2028-2030 чылдарда федералдыг акшаландырыышкынче кордаан 63 школага болгаш 35 школа назыны четпээн уруглар садынга төлевилел-санаашкын документилери амгы үеде белен.
Россияның чырыдыышкын сайыдының оралакчызының ажылчын сургакчылаашкыны Тывага кол инфраструктура төлевилелдерин бурунгаарладырынга чугула базым болуп, регионда өөредилгени хөгжүдери федералдыг чазактың кичээнгейинде дээрзин бадыткаан.
Н. КУУЛАР белеткээн.
Медээни болгаш чуруктарны ТР-ниң Чазааның парлалга албанындан алган.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16
