Кижи бүрүзү бир-ле хүн өгбелериниң «кыйгызын» эскерип билип эгелээр. Ада-өгбелерин уктап-сураглап, «Мен кым мен?», «Мен кайы аймактың салгалы мен?», «Мээң салгалдарым кандыг кижилер болурул?», «Ада-өгбелерим кымнарыл?», «Мээң ажы-төлүм, салгалдарым канчаар чурттаарыл?», «Кандыг дылга чугаалажырыл?», «Каяа чурттаарыл?», «Ажы-төлүмге чүнү арттырып каар мен?» деп айтырыгларны бодунга салып эгелээр.
Төрел-дөргүл чыглып кээп, улуг улузунга барып, дараазында айтырыгларны сайгаржып, сүмележип ужуражылгаларны кылыр болза, уруг-дарыгга үлегер-чижек болур, тыва дылды кадагалап арттырарының бир аргазы тургустунар.
Тыва күрүнениң салым-чолу-биле холбашкан, ат-сураглыг, күш-ажылдың мурнакчы маадырлары чораан төрелдериңер кымнарыл, оларның дугайында архивте, музейде кандыг материалдар барыл, оларның ажы-төлү ам кайдал, канчаар чурттап чоруурул дээн чижектиг солун айтырыгларны сайгаржып болур. Мындыг хевирлиг ужуражылгаларның түңнелинде өг-бүлезиниң төөгүзүн билири чугула деп түңнелге чайгаар келир болгаш сонуургал оттуп кээр. Ынчангаш төрел-дөргүл аразынга ёзулуг «шинчилел ажылы» эгелээр.
Өг-бүлеңерниң төөгүзүн шинчилээр ажылды канчаар чорудуп болурул?
Баштайгы базым – өг-бүле бүрүзүнде архив документилери бар: чуруктар, чагаалар, байыр чедириишкиннери (открыткалар), төрелдериниң төрүттүнген дугайында херечилелдери, дипломнар, грамоталар, шаңнал бижиктер дээш оон-даа өске материалдар чыглып чыдар болур.
Оларны ийи аңгы бөлүкке чарып аайлаар – иезиниң болгаш адазының талазындан: ат-сывын, хүннерин, чурттап турар черлерин, өг-бүле харылзааларын кичээнгейге алыр. Шупту документилерни хоолгалааш, электроннуг хевирге, саазынга-даа шыгжап алыр. Чыгдынган шупту ажылдарны хынап көөр бис – даңзылааш, кыска түңнелди үндүрер.
Дараазында базым – ажыл узун, солун болгаш чоорту бүдер деп чүүлге белен болуңар. Силерни чоок улузуңар деткивейн-даа баар болза, бо эгелээшкинни соксатпайн, кызымак болуру чугула херек. Баштайгы базымда чыгдынган материалдарны аайлап туруңарда, тыптып келген билдинмес айтырыгларны улуг назылыг улузуңарже аалдап барып айтырып ап, сүмележип болур силер. Аалдап баарда, хол куруг барып болбас, төрелиңерни өөртүр бир-ле белектиг болуру солун. Диктофоннуг, демир-үжүк, саазынныг болза эки. Ужуражылга үезинде улустуң ат-сывын, назы-харын, чурттап чораан черлерин тода шын кылдыр бижип алыр ужурлуг. Билдинмес сөс таваржы берзе, ооң утказын ылавылап бижээш, словарьлардан дүүштүрүп көөр, утказын ыяк билип алза эки.
Оон ыңай чүү дыка херек болур деп бодаар силер? Өг-бүлениң чаңчылдары болбайн канчаар! Кандыг байырлалдар эрттирип турганыл, салгалдан салгалче кандыг эт-сеп, солун төөгү азы тоолчургу чугаалар дамчып келгенил, кандыг чаңчылдар турганы, өг-бүлеге уруглар аттары болгаш рецептилер дээш оон-даа өске. Бирээде, силерге бо чүүл дыка солун болур, а ийиде, аңгы-аңгы кожууннар янзы-бүрү чаңчылдарлыг турган болгаш, шинчилээр чугула медээ билдинип, айтырыглар тыптып кээр. Бир эвес өгбелериңерниң кайыын келгенин билбес болзуңарза, оларның дугайында хөй медээлерни дилеп тыварда, ол чылдарның солуннарын, Тывага кандыг болуушкуннар болуп турганын дилеп болур.
Тывадан дашкаар чурттап турар төрелдериңер-биле электроннуг почта таварыштыр харылзажып болур силер. Солун чүүлдү үлежири ажыктыг. Бодап көрүңер даан, бүгү назынында мында чурттап келген-даа болзувусса, ада-өгбелеривистиң чурттап чораан турлаг-хонаштарынга барган силер бе, ол черлер дугайында тоолчургу чугааларны, ыры-кожамыктарны ажы-төлүвүс, өг-бүлевис-биле кады чыыр бис бе деп эвилелдээр, эдержир, аралажыр күзел оттур ужурлуг.
Харылзаа төрелдерни сорук киирер. Силер төрелдерниң төрүттүнген хүннерин болгаш оларның амыдыралында чугула хүннерни билип алгаш, оларга байыр чедирер силер, ол силерге чаңчыл апаар ужурлуг. Салгалдар аразында харылзаа ол болур. Арыг чараш тыва дылды уруг-дарыг улуг назылыг улустан дыңнаар ужурлуг. Фотоальбомнарда, электроннуг гаджеттерде чуруктарны чылдар, темалар, өг-бүлелер аайы-биле бөлүктээр.
1917 чылга чедир болуушкуннарны сонуургаар болзуңарза, архивтен улаштыр дилээр болза эки: долу ат-сывы, төрүттүнген чылы болгаш чери, чок болганы, каяа чурттап чорааны, каяа дагылгалар эрттирип чорааны, кандыг ажыл-агый кылып чораанын илередип тывар.
ДАРААЗЫНДА БАЗЫМ: интернет-ресурстар, библиотекалар, тус черниң төөгүзүнүң материалдары болгаш архивтен үндезиннер тывары.
Чижээ, Ада-чурттуң Улуг дайынынга киришкеннерниң сан-чурагайлар баазазы «Кызыл кош», «Кым-даа, чүү-даа уттундурбаан», «Өлүм чок полк», «Чоннуң сактыышкыны» деп материалдардан тып ап болур. Репрессияга таварышканнарның сан-чурагайлар баазазы дээш оон-даа өске. Шупту ажык медээлерни тып алыр дээш, кызып ажылдаар апаар бис.
ЭҢ ХАРЫЫСАЛГАЛЫГ БАЗЫМ: чыып алган материалды организастаары
Силерниң кызымак ажылыңар түңнелин өг-бүлениң архивинге, өг-бүлениң төөгүзүнүң дугайында материалдарны ном бижииринге, кино, видеофильм, документалдыг фильм тырттырарынга азы өг-бүлениң музейинге чыып болур. Шупту документилерни тускай архив программазынга чыып алырга эки. Азы тускай ном кылдыр "Бистиң өг-бүлевистиң төөгү бижии" деп адап алгаш, ынчаар киир бижип, парлаттырып ап болур.
Кичээнгейлиг болгу дег чүүл дээрге чыып алган медээлериңерни бадыткал барымдаалар-биле шынзыдар ужурлуг силер. Бир медээ албан бадыткаттынып турар болур ужурлуг. Шын архив документилеринге даянып тургаш, долу өг-бүлениң төөгүзүн тургузарынга чылдар-даа херек апарып болур, ынчангаш шыдамык болур ужурлуг силер.
БО АЖЫЛДЫҢ ТҮҢНЕЛИНДЕ ЧЕДИП АЛЫР ЧҮҮЛДЕРИВИС:
бодунуң төрел-дөргүлүнүң аразынга туружун тодарадыры, өг-бүлениң, аал-аймактың кежигүнү мен деп медереп билири, а ол ышкаш төөгүнүң ооң ада-ызыгуурунуң салым-чолунга салдарын билип алыры.
өг-бүле харылзааларын быжыглаары. Төрелдер ужуражып харылзажыр чылдагааннар тыптыр, найырал быжыгар;
тыва чоннуң дылын, культурлуг өнчүзүн, ёзу-чаңчылдарын кадагалап арттырары;
Генетика талазы-биле айыылды, кадыының байдалында онзагайларны илередири, кадыын быжыглаар байдалдарны тургузары;
ал-бодунуң өзүлдези болгаш бодун танып-билип алыры. Өг-бүлениң аңгы-аңгы талаларындан ажыдыышкыннарны кылдырар;
өг-бүлениң төөгүзүн болгаш ада-өгбелерниң чурттап чораан черлерин илередири;
бо ажыл сагыш-сеткил талазы-биле бодунга бүзүрел, чоок улузу дээш чоргаарал оттуруп болур. Өөреникчи генеология, төөгү, дыл, чогаал, краеведение, география, культура, уран чүүл талазы-биле шинчилелдер кылырынче эге базым кылып сонуургай берип болур;
төөгүге ис арттырып каар арга бар.
Өг-бүлениң төөгүзүн өөренири чүгле сонуургал эвес, а бодун, бодунуң өг-бүлезин, чонун болгаш делегейни танып-билип алыр арга келир салгалдарга тыва дылды кадагалап арттырары болур.
Өг-бүле бүрүзүнүң төөгүзү онзагай болгаш кайгамчык. Өг-бүледен маадырны азы ховар ус-шеверлерни, салым-чаяанныг ада-өгбелеривисти илередир деп аазавайн, сорулга салбаан-даа болзувусса, бистиң бо шинчилел ажылывыс ындыг түңнелге чедирип кээр деп магадылал дыка улуг.
/ Аянмаа САЛЧАК, Национал школа хөгжүдер институттуң тыва филология лабораториязының улуг методизи.
Чурукту ГигаЧат чураан.
“Шын” №20 2026 чылдың май 28
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...