Тываның кайгамчык булуңнарының бирээзи, ховар салым-чаяанныгларның чуртунга июль 4-те республика чергелиг улуг байырлал диңмиреп эрткен. Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунуң Чаш-Терек биле Даштыг-Кужурга турган «Ажылчын» болгаш «Кызыл тараачын» ийи колхозун каттыштыргаш, чаңгыс черге мөөңнээнинден тывылган Хөндергей суурнуң амгы үеде турар черинге тургустунганындан бээр 75 чыл оюнга тураскааткан «Ада-өгбем ыдык чери – алдар-аттыг Хөндергейим» деп байырлалга черниң ыраа дивейн, Тес-Хемниң Ак-Эриктен, Бай-Тайганың Шуйдан бээр дыка хөй аалчылар кээп киришкен.
Хөндергей чогум кымның чуртул?
Баштайгы тыва херээжен шүлүкчү, херээженнер шимчээшкининиң идепкейжизи, дасык даргазы Донгак Барыкаанның, делегей чергелиг ат-сураглыг, «Хамнаашкынның дириг эртинези» аттың эдилекчизи Монгуш Кенин-Лопсанның, тыва цирктиң үндезилекчизи Владимир Оскал-оолдуң, баштайгы тыва профессионал композиторларның бирээзи Ростислав Кенденбильдиң, тоолчу адашкылар Албанчы, Каваакай Саттарның, тыва чечен чогаалда сатира-юморнуң «адазы» Василий Монгуштуң, баштайгы дээди эртемниг инженерлер Дадар-оол Монгуштуң, Сүлчүң-оол Саттың, культураның алдарлыг ажылдакчызы Опал Шулуу болгаш ооң уруу – Улустуң артизи Надежда Кууларның, Москвага хөөмей-сыгыдын кайгадып, улуг күрүне баштыңчызының холун туткан хөөмейжи Сат Манчакайның, уран сөс чаяакчызы чогаалчылар Эргеп Монгуштуң, Идам-Сюрюн Монгуштуң, чогаал критиги, профессор Доржу Кууларның, тыва эстраданың «адазы» Олег Сарыгларның, шии артизи Олег Саттың, Ада-чурттуң Улуг дайынынга эрес-дидим киришкен Сат Бүрзекейге, Куулар Дончутка, Сарыглар Канчыыр-оолга баштаткан 10 эки турачы дайынчыларның... төрээн чери – «хөнезинде, челезинде хөй-ле чүзүн малы долган» Хөндергей. Баштайгы тыва интеллигенцияның төлээлери, эртемденнер, чогаалчылар, артистер, дайынчы маадырлар шак бо суурдан үнген.
Чүге аныяк апарганыл?
Шынап-ла, байырлалды эрттирерде, төөгү материалдарын өөренип көрүп, архив документилери-биле шүүштүрүп, улуг ажылды кылган. ТАР үезинде-даа турган Хөндергей-дир, харын-даа мырыңай 1914 чылда Россия империязының протекторадынга кирип турар үеде безин Урянхай крайның картазынга турган деп төөгү бадыткап турар. Тываның ССРЭ-ге каттышканының соонда, Хөндергей сумузунуң девискээринге 2 аңгы колхоз турган: Чаш-Терекке «Трудовик» болгаш Даштыг-Кужурга (суурнуң амгы девискээри) «Красный пахарь». А школа Даштыг-Кужурга туттунган. «Кызыл тараачын» колхозтуң өөреникчи ажы-төлүн алдыы суурдан үстүү суурже шанактыг, тергелиг аъттар-биле дажып өөредип турган. Чон бөдүүнү-биле алдыы суур болгаш үстүү суур деп аңгылай адап чораан. 1951 чылда алдыы суурда «Кызыл тараачын» колхозту көжүргеш, үстүү суурда «Ажылчынга» кадыпкан. Шак бо төөгүлүг болуушкундан ужукталгаш, Хөндергей чоорту хөгжүп сайзыраза-сайзыраза, амгы овур-хевиринче кирген. Суурнуң ийи талазында Аныяк-Хөндергей, Улуг-Хөндергей деп хемнер агып чыдар. Ооң унунга амыдырал хайныгып, үргүлчү ырлап турзун деп йөрээл-биле улуг чогаалчывыс Монгуш Кенин-Лопсан «Ыраажы-Хем» деп атты бодунуң чогаалдарынга тывыскан. Оон бээр-ле Даштыг-Кужур деп черге доктаап-догуннаан Хөндергей чон аразынга Ыраажы-Хем деп чараш атты деңге эдилей берген. Юридиктиг, албан ёзузу-биле – Хөндергей, а ынакшыл-биле чоннуң эргеленип адаарында – Ыраажы-Хем.
Байырлыг хемчеглер
Хөндергейниң демниг чону байырлал эрттирер бөлүктү тургузуп, өреге бүрүзү үлүүн киириштирип тургаш, юбилейин чараш кылдыр демдеглээн. Ниити удуртулганы Айдаш Дун-Куулар хүлээнип, сумунуң чагыргазы-биле демниг башкарган. Улуг хемчээлдиг байырлалдар эрттиреринге арга-дуржулгазы бедик Хөндергей ортумак школазы, Хөндергей школа-интернады, «Херел» уруглар сады болгаш Опал Шулуу аттыг модельдиг библиотека, Сат Манчакай аттыг көдээ культура бажыңы, ФАП коллективтери ырак-чооктан келген аалчыларны уткуп, аяк шайже чалап, белек-селээн сунганнар.
Суурже кирип кээрге-ле, байырлал шинчизи иле. Кудумчуларда орук кежир плакаттар, тукчугаштар астынган. Клубтуң мурнунда суурнуң төөгүзүнге тураскааткан фото-делгелгени сонуургап турар кижи-ле хөй. Сумуну, колхоз, совхозту удуртуп чораан кижилерниң, көдээ ажыл-агыйының хоочуннарының чуруктарындан аңгыда, күш-ажылчы коллектив бүрүзүнүң булуңун чараштыр каастаан. Булуң бүрүзүнде бодунуң коллективиниң төөгүзүн таныштырар төлээлер келген аалчыларга улуг чоргаарал-биле тайылбырлап турган.
Байырлыг чыскаалдың колонналарын суурнуң хоочуннары баштапкан. Оларның соондан чагырга даргазы Мерген Монгушка баштаткан Хөндергей суму чагыргазы, ажыл-ижи үре-түңнелдиг, кожуунда шыырак школаларның бирээзи – Хөндергей ортумак школазы, эрткен чылын чартык чүс чыл юбилейин эрттирген кадыы кызыгаарлыг уругларның Хөндергей школа-интернады, «Херел» уруглар сады, фельдшер-акушер пунктузу удуртукчуларының башталгазы-биле байырымныг киришкен. Республиканың аңгы-аңгы булуңнарындан келген ча адар маргылдаа киржикчилери – тулган багжылар база парадты каастажып, хөндергейжилер одуруунга боттарын көргүскени үлегер болган. Ажык дээр адаанда сценадан Алексей Санаа биле Надежда Дун-Куулар парадты башкарып, кел чыдар коллектив бүрүзүнүң чедиишкиннерин, бедик шаңнал-макталдыг кижилерин онзаландыр адап, байыр чедирип уткуп турган. Чыскаал киржикчилери шупту сцена баарынга чедип келгенде, байырлалды ажыдып, чалап алганы аалчыларын чонунга таныштырган. ТР-ниң Арга-арыг ажыл-агыйы болгаш бойдус курлавырын ажыглаар талазы-биле сайыды Григорий Ондар Тываның Чазаан төлээлеп келген. Маадыр кыс Айдысмаа Монгуштуң өскен-төрээн суурунга «Ада-чурт камгалакчылары» фондунуң Тывада салбырының даргазы Мерген Кызыл-оол база аалдап келген. Чөөн-Хемчик кожууннуң чагырга даргазы Айдыс Куулар, ажылдап чораан үезинде Хөндергейниң сайзыралынга үлүүн киириштирип чораан чаңгыс чер чурттуглары Мөңгүн-оол Куулар, Михаил Куулар, Болат-оол Куулар болгаш Хүлер Монгуш база хүндүлүг аалчылар кылдыр келген. Ажыдыышкынны Чөөн-Хемчик кожууннуң «Кашпал» үлегерлиг танцы бөлүү, Хөндергейниң салым-чаяанныг ыраажызы Сылдыс Тюлюш каастажып берген.
Улаштыр «Хөндергей: дүүн, бөгүн, даарта» деп темалыг байырлыг хурал көдээ культура бажыңынга болган. Чагырга даргазы Мерген Монгуш суурнуң төөгүзүн, амгы үеде байдалын, келир үеде планнарын таныштырып, илеткелди кылган. Тываның Чазааның төлээзи Григорий Ондар, кожуун чагырыкчызы Айдыс Куулар шылгараан кижилерге шаңналдарны тывыскан. Кожуун чагыргазы сумунуң чаагайжыдылгазынга ажыглаары-биле чартык сая рубльдиң сертификадын белекке берген. «Ада-чурт камгалакчылары» фондунуң мурнундан өөрүп четтириишкин бижиктерин ооң даргазы Мерген Кызыл-оол ТШО киржикчилери маадырларның аваларынга, өөнүң иштинге тывыскан. Мөөңнээшкин-биле тускай шериг операциязынче аъттангаш, амы-тынын харамнанмаан эрес-дидим Араптаң Санааның угбалары, честелери, авазы суурнуң 75 чыл оюнга тураскааткан 75 килограмм тортту быжырып эккелгеш, чонунга үлеп байырлаан. Оларның кырган-ачазы Колхоз Лопсанович Сат «Хөндергей» колхоз-совхозтуң хоочуну, мурнакчы малчыннарның бирээзи чораан.
Спортчу хемчеглер
Тыва эр кижиниң үш адааны: аът чарыжы, ча адары, хүрешти бедик деңнелге эрттирген. Хөндергейжилерниң эң ынак оюннарының бирээзи – баг кагары (городки). Волейболдуң чурту – Хөндергей дээри-ле чөп. Спорттуң бо хевирлеринге база республика чергелиг маргылдаа даң аткыже болуп келген. Аът чарыжы эртенги сериинде-ле эгелээн. Аныяк малдар, 2 харлыг богбалар, улуг аъттар, улуг чоруктуг малдар дээш 4 аңгы хевиринге эрттирген. Шаңналдарындан чоруктуг малдар чарыжының тиилекчизинге акша шаңналынга немей богба бээр кылдыр доктаатканнар. Чүге дээрге суурнуң алдарлыг чылгычызы Алексей Кууларның челер аъды республика чарыштарынга байзадан дүшпейн чораан. Аңаа тураскаадып, ындыг шиитпирни хүлээп алган. Түңнелдерин таныштырарга, мындыг: аныяк малдарга бирги черни Өвүрнүң Дус-Дагдан Чимит Куулар мөгениң, 2-гизин Сыын-Чүрээнден Айдемир Мешпектиң, 3-күзүн Баян-Таладан Юрий Монгуштуң малдары ээлээн. Ийи харлыг богбалар чарыжынга Иймеден Чечен-оол Ондарның малы тиилээн. Ийиги, үшкү черлерни Барыын-Хемчиктен Мерген Ооржактың, Шемиден Евгений Кууларның малдары үлешкен. Чыраа-Бажындан Орлан Монгуштуң аъды улуг чүгүрүк малдарга тиилээн, Баян-Таладан Семен Ондарның, Хөндергейден Леонид Ооржактың аъттары соңнуг-мурнуг финишче кирген. Чоруктуг улуг малдар чарыжынга Сукпактан Аржаан Салчактың аъды тиилээн. Ийиги черни Чадаанадан Дажы Монгуштуң аъды алган. Чадаанадан Монгуш Дайзаның аъды үшкү черге төлептиг болган.
Ча адар спорттуң баг адар хевиринге оолдардан 64, уруглардан 20 кижи киришкен. Аңаа Барыын-Хемчиктен Эртине Куулар тиилээн. Чаа-Хөлден Серен-Чимит Херел, Бай-Тайгадан Хомушку Айдың ийиги, үшкү черлерни алган.
Үжен ийи мөгениң хүрежинге Тываның Арзылаң мөгези Мөңге-Эртине Куулар шүүлген, Ширижик Түметей үжүүрлешкен. Үшкү-дөрткү черге Барыын-Хемчиктен Чиңгис Күжүгет, Хөндергейден Эртине Кара-Сал төлептиг болган. Чоокта чаа ат чок мөгелер аразынга шүүлгеш, «Суму чааны» деп атка төлептиг болган Хөндергей мөгези Сайын-Белек Монгушка чаңгыс чер чурттуглары бир богбаны белек кылдыр сөңнээн.
Баг кагар маргылдаага Алдан-Маадыр сумузунуң командазы тиилээн, ийиги, үшкү черлерни Хөндергейниң командалары үлешкен. Ниитизи-биле 14 команда киришкен.
Хол бөмбүү эң-не дүшкүүрлүг, көвей аарыкчыларлыг, чидиг-чидиг демиселдиг, көрүштүг маргылдаа болган. Республикадан оолдарның эң шыырак 14 командазы ачыр-дачыр ийи шөлге тутчуп турда, уруглар школаның спорт залынга ойнааннар. Оюн даң аткыже электри чырыы болгаш дискотеканың хөгжүмүнүң адаанга доозулган. Хөндергейжилер база катап волейболдуң чурту бо-дур деп бадыткап, бирги-ийиги черлерни үлешкен, үш дугаарын Сүт-Хөл, дөрт дугаарын Шуй командалары алган. Уруглардан Хөндергей келиннериниң командазы тиилээн.
«Азия төвү» бөлүктүң шаандагы репертуарындан ырларны чаңгыс чер чурттугларынга Олег Сарыглар болгаш Борис Салчак бараалгадып, улуг назылыг улуска ёзулуг байырлалды тургузуп берген.
Хөндергейжилер байырлалын бир дем-биле дыка эки эрттирип алган.
/ Идегел МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруу.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...