Үр үениң иштинде хүрээ-шажын черлеринге төвүт бижик, а эрге-чагырганың албан-херээн кылырынга моол бижик туруп келген. Тывага турган 27 хүрээ болгаш дуганнар, 5000 хире ламалар чон ортузунга билиглерниң эге хевирин тарадырынга, парлаан болгаш бижээн сөстүң күжүн, эвин өөредиринге ол эптиг болган.
Лама шажын эртеминиң эге билиглерин Тывага нептередиринге эки талазын көргүскен. Хүрээ школалары өөредилге төптери болуп турган. Моол, төвүт бижиктиң үндезиннерин: сан, чөөн чүк чоннарының философиязын, чурагай талазы-биле бижиктерни ол школаларга өөредип турган. Эрткен үениң арыннарынче эглип көөр чүве болза, Хаазут хошуннуң Нуур сумузунга турган «Чыргалаңды» хүрээзин 1823 чылда кыдат тудугжуларны чалааш, Хөл-Бажының Даштыг-Дөргүн деп черге туттурган. Бүгү Тывага удатпаанда алдар-ады алгаан, каас-шиник, бай-байлак, хөй ном-саңныг, судурларлыг улуг хүрээ болган. «Канчыырның» безин 108 бойдулуг судуру мында долу бүрүн бар болган. Ол – улуг үнелиг ном. Ону «Чыргалаңды» хүрээзинге эккеп, судурлар санын тургузуп алган. Моолдан чалап эккелген бо судурну Каргының суму төвү Белдир-Чазыга ламалар 3 хүн-дүн дургузунда судур номун номчуп тура, быжыглаан. «Чадамба», «Данчыыр», моол «Алдын-Херел», «Доржу-Чотпа», «Дажы-Сегбе», «Дажы-Дондуп» судурлар, «Үлегер-Далай», «Хаан-Хараңгуй», «Оюн-Дүлгүүр», «Панчатантра», «Хуулгаазын өлүг кижи», «Лям-рим Чэн-по-Ням-мэд цзон-ха-па Чэнь-пой дзад-пий джан-губ лям-рим чува» Цзон хаваның төвүтке сарыг шажынны кииргениниң дугайында номнар бар турганын 1960 чылдарның төнчүзүнде маңаа чурттап чораан лама сургуулдуг ирейлерден көрген мен. Магбын Лопсан оглу — чурагачы, Күнчүн-Хелиң, Сундуй Шыырап — отчу, чурагачы Сержи-Хелиң, Көк-Сүрүң — домчу лама, Баян-Хөө, Самдан, Хертек, Найдан, Херел, Идам Узун-Ашак олар. Моол, төвүт мифтер, кижилерниң тоолчаан намдарлары, сарыг шажынның улуг судурлары, сылдыстыг делегей чурагайлары, төвүт медицинага хамаарылгалыг эм-таң кылырының дугайында номнар база бар турган. Ол ышкаш Ак Дарыйгы, Ногаан Дарыйгы, Бай Намзырай, Эжен бурганы, Комбу, Конгар, Чамыяң, Шогжал, Дамдын, Чамзырың, Чигжит (эң дошкун), Идам, Манзырыкчы сагыызын бурганнарның безин овурлары, чуруктары бар. Барык-ла чүс хире чыл эртерге, хүрээни өскээр көжүрер деп мындыг болган. Моолдан ивилиг көшкүн улус Нуур сумуга аңнап келирге, оларны карачал чон, хуурактар эттеп-эриидээш, дорамчылааш чандырып чоруткан. Чыпсын-Дамба кудуктуга хүрээ ламалары баарга, мынчаар тайылбырлаан: «Боттарыңарның-на кижилериңерни хомудадып, дорамчылааш чоруткан-дыр силер. Ынчангаш маңаа чаңгыс-даа оол кижи төрүттүнмес кылдыр, бүтээл бүтээннер-дир. Ак-көктүг барып, бурууңар миннип, өршээлди дилеңер, олар өршээрлер. Хүрээңерни Доора-Мээс деп черже көжүрүп алыңар. Айтып бээр мен, хүрээ турар черни». Богда-Хаанның чугаалааны ёзугаар өршээлди олар дилээн болгаш алган. 1924 чылда хүрээни Чыргалаңдының Доора-Мээсче көжүрген. Шынап-ла, хүннээректиг мээс баары черде чер болган.
Хүрээни көжүрген соонда, лама болгаш хуурактарның саны ниитизи-биле 80 ажыг кижи. Камбызы – Шой-Сүрүң деп лама. Ол 1880 чылда төрүттүнген. Хүрээге 1890 чылда кирген. Хелиң саңмаарлыг (профессор эмчи), дужаалы кеский. Шой-Сүрүң чеди харлаптарга, ачазы Төвүтке өөредири-биле аппаргаш, чанып келген. Удатпаанда ынчан 9 харлыг турган Чудурук Сундуй деп ламаны база аңаа улузу эккелген. Ындындан-на шажын эртеминге сонуургалдыг, чырык угаанга бүргеткен, эрестиг бичии оолдар Иштии Моолга база шажын черинге өөренири-биле чоруткаш, дээрги ламаларның чанынга өөренип кижизиттиргеннер. Төрээн черинге эглип келгеш, көжүрген хүрээниң камбызынга бирээзи саадааны ол. Бодунуң үезинде хүрээ садыг-саймааның база төвү бооп турган. Чыргалаңды, Тарыс, Парчың аржаанын таварты Моол кирер улуг орук база Иркутск баар мал сүрүкчүлериниң оруу болап эрткен ( ТИГИ-ниң фондузунда бижиттинген).
Хөл-Бажында Даштыг-Дөргүнге турган хүрээни 1924 чылда Чыргалаңдының Доора-Мээске көжүрүп эккелгени, аян-чорукчуларның төөгү бижиктеринде база бижиттинген. Орус шеригниң чиңгине төп паараңының капитан хайгыылчызы В.С. Михеев 1907 чылдың июльда кылган ажылдарының эскерилгелерин номга бижээн. Хуурактарның оваа дагаан черинге таварышкаш, мынчаар демдеглээн. «Мөгелерниң содак-шудаан алгыдан даараан. Октаан мөгеге аяк долу хымыс ижиртирин база чараштыр кезип каан быштактарны арбак долдур алгаш, чыылган чонче чажарын, деспилерде долдур ыштаан балыктарны, дүлген аң эъттерин салган. Улустуң кеткен хеви кештен даараан. Эвээш кижилерде торгу-маңныктан даараан хептиг. Ол хирезинде кыс кижилерниң каасталгазы шупту мөңгүн болгаш шуру-чинчилерлиг болган».
«Чыргалаңды» хүрээзиниң чызазынга, ол ышкаш чоок-кавыга бооп турар чүүлдерни үстүкү албан черлериниң даргаларынче илеткээри албан турган. Албан бижии деп чүве күштүг-ле болгай.
«Каа-Хем кожууннуң Тере-Хөл сумузунда Чыргалаңдының хүрээзи 1934 чылдың 7 айның 22-ден эгелеп ажылдаан. 8 айның 14 хүнүнге чедир 36 хонук иштинде 15 хурал хураан: Сагыызын Мундукпаа, Сүктер, Докчут, Йем, Боруна Чыран, Шамбала, Дываажаң, Куңгурук, Чиңзирик болгаш оон-даа өске. 8 айның 9-туң кежээзинде Ток-Теп тоннуг сам самнаан. Ону самнаарда, 6-7 хонук белеткенген. Аңаа киришкен ламалар болза Койгу 4, азыра Конгар 2, лама Шожаа 2, шалзы Намзырай 2, Чой 2, Сыын мыяк 2, Ак ашак дээш оон-даа өске. Шупту каттышкаш, 22 сам самнаан. Ук найырга келген улустуң саны 493 кижи: херээженнер 300, эр улус 150, уруглар 43. Аңаа турган ламаларның саны 63 кижи. Тала тыртып, эрги арбан, сумулар тейлээн. Мандал эргип, арбаннар тейлээн: Балыкчы арбанындан 37, Иргиттер арбанындан 125, Хертектер арбанындан 89. Ынчангаш мандал-биле тейлээн улус шупту 251. 35 хонукта хуралдарның карылгазы: инек, сарлык 7, хой 54, өшкү 16, шай, манчы 135, даалымба 109, чиң, далган 17 пуд, саржаг 7 пуд. Майдырга салган чүүлдер: кадак 40, удазын 10, дугай хемчээлдиг пөс 11 метр». (Партархив 6 ф 1, оп. 1, ед.хр.503, ар. 125-129).
«Мырыңай чажыт» Сайыттар чөвүлелиниң болгаш АРН ТК-ге
«1936 чылдың 9 айның 3-түң хүнү. Тере-Хөл кожууннуң Чыргалаңды дээр хүрээ эргиниң эргилин эрттирген, эргилге көдээ чондан болгаш ук чурттуң чамдык арбан даргазы чижектиг улус арага, быштактыг барып турарлар. Эргилге келген улустуң ниити саны 148 кижи болган, ооң иштинде эр улус 36, херээженнер 89, уруглар 23. Эргилге арага болгаш быштактыг келген албан-хаакчыларның аттары болза: суму даргазы Тоо оглу Чочан, арбан даргазы Күңээ, дассык даргазы Сенди, арбан даргазы Дүгер. Ук эргилди 28 лама хураап эрттирген болгаш 12 сам самнаан. Сор орнунга догжур чалаан база шап маназынга 4 хой өлүрген. Эргилдиң үезинде хүрээниң баштыңы Шой-Сүрүң дээр лама шо кагган, бо чылын улуг чут, думаа-ханаа болур, черле кежээ кадыг чыл болур. Ынчангаш өг куруг чок Канчыыр, Данчыырны хураадып, хүрээге өргүл сүзүүн эки кылыр деп чарлык болган». (Партархив: ф. 1, оп.1, ед.хр. 718, 44 саазын).
Каа-Хем кожууннуң даргазы Санчаттың чагаазындан: «… Тере-Хөл кожуунда шажын чүдүлгениң бо эрткен кыжын 20 хүн үргүлчүлеп, хурал хураап, ол хуралынга киржип олуржуп турган ламалар 18 хардан өрү 59 лама, 17 хардан куду ламаларның саны эвээжеп турар… Ламаларга аъш-чем болгаш оон-даа өске чүүлдер-биле араттардан кончуг дузалап турар». (Партархив: ф.92, оп.1. ед хр. 362)
Чыргалаңды хүрээзиниң сөөлгү эргили 1939 чылдың тос айның он беште эрткен. 1938-1939 чылдарда хүрээниң чамдык ламалары хамык херекселдерин «контр» херээнге онаашпас дээш, куйларже, арга-арыг, оораштарже чажырып шыгжаан. Дыка-ла хөй чүүлдер ам бо үеде кадагалаттынып артканы – төөгү чоргааралывыс. Шой-Сүрүң камбы ол үеде улус кээрге, мани хүртүзүн дыка дүрген хараган аразынче чажырып четтигипкен болган. Чүгле 1969 чылда биске уштуп, тып көөр арга тургустунган. Чыргалаңды хүрээзин 1940 чылдың 9 айның 10-нуң хүнүнде бузуп дүжүрген. Ламаларны «контр» херээнге онаап, дээди шииткел көргүзүп, ялалаан. Тере-хөлчүлерден барык 75 хире кижи ол шаажылалга таварышкан. Оларның аразында: 4 — эртем-номнуг төвүт, эрги моол бижиктиглерни, 4 — ус-шевер кыдаттар, 24 — лама, 9 — хам, 12 — бай, 15 — арат ажыл-агыйлыглар, 20 — «Тере-Хөл самыыны» дээш.
Эки үе келгенде, бузуп дүжүрген хүрээге бичии оолдар ойнап тургаш, бурган дүрзүлерин тып алган. Ол бурганнарның карактарын шиш чүүл-биле деже шиштеп ойнап тургаш, аар аараан. Моолдуң Аажаа башкызынга (Гончигийн Гэндэнжамц хувилгаан) ап чедерге, эрги хүрээге бурган чуруктары шиштээн-дир деп тайылбырлааш, дуза дилээн улуска буянын чедирген. Моолдуң Аажаа башкызы дээрге дириг Бурган-дыр.
Үе-биле шажын оруу дам-на сайзырап, 1972 чылда Хомушку Кенден-Сүрүң башкы Майын-Шаар (Хөл оваазы) оваазын эвээш улус-биле дагаан. Үргүлчү дагып туруңар деп, ол биске чагаан. Оон бээр-ле чыл санында дагып турар. А 2003 чылдың сентябрь айда Хөл оваазынга Калачакра өөредиин чорудары-биле 9-ку Богда кегээн Чыпсын-Дамба кудукту келген. Ынчан ол Тываның кожууннарынче үнүүшкүннерни кылган болгай. Хөлдүң кырынга вертолет аай-дедир бедик ужарга, хөлче ыдыктыг элезинни ол чашкан. Оваа чоогунга вертолёт хонуп, хүртү оожургап намдаарга, Чыпсын-Дамба кудукту «шупту эм үнүш-түр, кижи базар-даа чер чок» дээш, чададан дүжерде, буттарын базыптар чер тыппайн турган. «Мындыг аянныг, арыг, долгандыр шупту ыдыктарлыг, чаагай чериңерни өске улус холунга бербейн, хиргетпейн чоруур силер. Каяа-даа чорааш, ындыг каас, өндүр, бай оваа черле көрбээн мен. Үе-шаанда чаартып ап турар силер. Мен-даа, силер-даа маңаа кээривиске, бисти шупту саптыктар кээп харап, көрүп турар, ол хире дошкун-дур» деп чоруурда чагып турган. Хой эъдинден кылган далган үскен мүннү аажок-ла сонуургаан. Ол хүн дээрниң хиндиинде булут чок аяс, хөлдүң суу көрүнчүктелип, чайынналып чыткан. Чыпсын-Дамба кудукту сөөлүнде барып Бай Моолдуң шажынын башкарып чоруй, аңаа таалал болган. Моол чон онза ханы сүзүглеп, биске чаяаттынып, төрүттүнүп көрүңер деп черле дыка дилеп турган. Амгы үеде, шынап-ла, 10-гу Богда кегээн болур бичии оолду Далай башкы 2016 чылда Моолга чораан үезинде мында-дыр деп чугаалаан.
Чоннуң хүрээзи
«Чыргалаң» хүрээзин тургузуп, өзүп орар салгалывыстың мөзү-шынарын эки талаже хевирлээринге, ында чурттап турар чонга, улуг назылыгларга өөрүшкү, оожургалды эккээринге салдары улуг болуру-биле дуганны туткан.
2009 чылда Тере-Хөл кожууннуң чонунуң хей-аъдын көдүрер сорулгалыг Куңгуртуг суурга хүрээ тудары-биле ачы-буян марафонун ийи черге эрттирген. Кызыл хоорайда чурттап чоруур чаңгыс чер чурттугларывысты кыйгырып, ТР-ниң Дээди Хуралының депутаттарын болгаш өске-даа удуртукчуларны, лама башкыларны мөөңнеп, бирги ачы-дуза марафонун, а ийигизин суурнуң чонунга организастап эрттирген. 2011 чылдың октябрь 14-те чоннуң четтикпейн манап турганы хүрээ албан ёзу-биле ажыттынган. Ук хүрээ – республиканың чараш дээн хүрээлериниң бирээзи. Ооң тудуунче 2 сая 600 муң рубльди үндүрген. Чоннуң аңгыда өргээн хөй малдары база чыгдынган акшазы 900 муң, ол ышкаш чаңгыс чер чурттуувус Роберт Дермеевич Доржу 900 муң рубльди, «Ойна» артелиниң ынчангы даргазы Анатолий Афанасьевич Неволин 600 муң рубльди база ук кожууннуң депутады чораан Юрий Валерьевич Кара-оол 100 муң рубльди боттарының энерелдиг сеткили-биле дузалааннар.
/ Сереңмаа ХОМУШКУ, ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы, этнограф башкы.
Куңгуртуг суур.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №12 2026 чылдың апрель 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY