Сөөлгү чылдарда бистиң республикада «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээри» деп федералдыг программаның чорудуу-биле хоорай, суурларда дыштанып агаарлаарынга таарымчалыг черлер тыптып эгелээн. 2018 чылдан тура ажылдап эгелээн программаның ачызында 190 ажыг хөй-ниити шөлдери чаагайжыттынган.
«Чаңгыс демниг Россия» партиязының «Хоорай хүрээлеңи» төлевилелинден үндезилээн «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээри» программа-биле чаагайжыдар объектилер шилиир бадылаашкынга 2025 чылда 13,5 сая россияннар киришкен. Ук партия ооң чорудуунуң шупту чадаларында киржип турар: саналдар чыылдазы болгаш акшаландырыышкынны хандырарындан эгелээш, ажылдың шынарын контрольдаары болгаш объектини ажыглалче кииреринге чедир.
Россияның Президентизи Владимир Путинниң шиитпири-биле «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээри» федералдыг программаны 2030 чылга чедир узаткан.
«Президентиниң эгелээни таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээр төлевилел Россияның регионнарында чурттакчылыг черлериниң аян-хевирин элээн өскертип, кижилерниң амыдырал-чуртталгазының шынарын экижидер кол чепсектерниң бирээзи апарган» — деп, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг бодунуң блогунга демдеглээн.
2025 чылда республикага чаагайжыдар хөй-ниити шөлдерин шилиир онлайн-бадылаашкынның түңнели-биле 2026 чылда Тывага 31 хөй-ниити девискээрлерин чаагайжыдары көрдүнген.
«2026 чылда республиканың девискээринге шупту 19 муниципалдыг тургузугларны чаагайжыдылга объектилери-биле хандырар, ол дээрге чурттакчы чоннуң амыдырап-чурттаарынга таарымчалыг байдалды тургузар чадаг кылаштаар зоналар, уруглар ойнаар база спортчу шөлдер, тураскаалдыг черлер, тротуарлар-дыр» — деп, регионнуң тудуг сайыдының оралакчызы Орлан Донгак дыңнаткан.
Чижээ, 2025 чылда Кызыл хоорайга дараазында объектилерни чаагайжыткан: найысылалдың төвүнде Эне-Сай эриинде ТШО киржикчилеринге тураскааткан скульптурлуг комплекс, солагай талакы эрикте дачаларга хөй-ниити девискээри, Дөгээ дааның бирги дөжүнче үнер чырыткылыг чада. Бо чылын, 2026 чылда, Кызыл хоорайның Правобережная 48, Кочетов 55/2, Дружба 15 «а», Новосёлов 26 дугаар бажыңнарның девискээрлерин чаагайжыдары көрдүнген.
Эрткен чылдың октябрь айда солагай талакы эрикте дачаларның чурттакчыларының үрде манаан хөй-ниити девискээрин байырлыг байдалга ажыткан. Ук девискээрни «Артстрой» КХН кылган. Ында ада-иелерге ажы-төлү-биле агаарлаар, дыштаныр черлер, аныяктарга спортчу шөлдү тургускан. Ол ам солагай эриктиң чурттакчыларының бир чыглыр, дыштаныр чери апарган. Байырлыг ажыдыышкын үезинде «Ачам, авам база мен— спортчу өг-бүле» деп хөглүг оюнну организастаан.
Кожууннарда база чаагайжыткан объектилер немешкен. Чижээ, Чөөн-Хемчик кожууннуң Теве-Хая сумузунуң чурттакчылары эрткен чылын онлайн-бадылаашкынга Кара-Суг хемниң эриин чаагайжыдар төлевилел дээш хөй кижи үнүн берген. Эрик кыдыын кажаалааш, брусчатка-биле шыпкан кылаштаар орукту, дыштанып олурар сандайларны, бок октаар урналарны тургускан. Амгы үеде ол өг-бүлелерниң чыглыр чери база байырлалдар эрттирер шөл апарган. Ылаңгыя Чаа чыл уткуштур ол эрик кыдыын чараштыр каастааны теве-хаяжыларга байырланчыг белек болган.
Тес-Хемниң төвү Самагалдай суурнуң чурттакчылары ийи чыл улай суурнуң кыдыында бойдустан чайгаар бүткен чараш парыгын чаагайжыдар дээш, онлайн-бадылаашкынга идепкейлиг киришкеннер. Ындыг болзажок ол парк федералдыг өнчүге хамааржыр болганындан аңаа тудуг ажылдарын кылыры болдунмас. Ынчалза-даа тус черниң удуртулгазы чаңгыс чер чурттугларының күзелин боттандырары-биле чаагайжыдар объектини өске черге кылырын планнаан. Самагалдайның Амбын ноян кудумчузунуң бажынга хөй-ниити девискээрин тургузар, ооң тудуу 4 чадага эртер. Эрткен чылын ол черни долгандыр бордюрлааш, сандайлар кылган. Бо чылын 2-ги чадазы апрель айда эгелээр, ынчан аңаа сцена тургускаш, брусчатка чадар. Дөрткү чадазы 2028 чылда доостур.
Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин тударының тергиин төлевилелдериниң Х Бүгү-российжи мөөрейинге: Кызыл хоорайга боттандырар «Тываның тос эжии» база Бии-Хем кожууннуң Туран хоорайга «Тываже кирер хаалга» деп Тывадан ийи төлевилел тиилээн болгаш келир чылын боттаныр.
«Чаагайжыдылга талазы-биле ажылдар республиканың шупту 19 муниципалитедин хаара туткан — ниитизи-биле 30 ажыг хөй-ниити девискээрлери чаагайжыттынган. Ол өскерлиишкиннер Тываның чурттакчыларынга эптиг байдалды тургузарынче, а хоорай, суурларывыс чараш болгаш таарымчалыг болурунче угланган»— деп, регионнуң удуртукчузу бодунуң блогунга бижээн.
Бо хүннерде «Таарымчалыг хоорай хүрээлеңин хевирлээри» программа езугаар, 2027 чылда хөй-ниити девискээрлериниң чаагайжыдылгазын мурнады боттандырарын шилип алгаш, бүгү Россияның онлайн бадылаашкынынче киирери-биле, хамаатыларның санал-оналдарын хүлээп эгелээн.
14 хардан өрү назылыг кижи бүрүзү мобильдиг телефон азы компьютер таварыштыр бодунуң үнүн берип, 17.gorodsreda.ru. деп сайтыже киргеш, бадылаар. Ук сайтыдан девискээрлер болгаш төлевилелдер дугайында шупту тодаргай медээлерни билип ап болур.
Март 26-га чедир хамаатыларның санал-оналдарын “Күрүне ачы-дузазы” порталынга хүлээп алыр. Ооң соонда республиканың тус чер тургузуглары төлевилелдерниң чижек тургузуун ажылдап кылыр. 2027 чылда эң хөй сан алган 25 хөй-ниити девискээрин чаагайжыдары планнаттынар. Хоорай, суурларыңарның азы кожуунуңарның келир үези дээш бадылаашкынга киржиңер. Силерниң санал-оналдарыңар болгаш бодалдарыңар республиканың сайзыралынга улуг ужур-дузалыг.
Алдынай СОЯН.
Чуруктарны кожууннар чагыргаларының социал четкиде арыннарындан алган.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26
