Бир-ле катап Барыын-Хемчик кожууннуң төп эмнелгезиниң божудар салбырынга аныяк эмчи шөлээлээн эргелекчизиниң орнунга ажылдап тургаш, шак мындыг солун чүүлге таварышкан. Иштиг херээженнер учёдунга турбаан, иштиг турган үезинде УЗИ-даа эртип көрбээн, анализтер-даа дужааваан, ханының базыышкыны улуг божуур четкен херээжен кижи божудулга салбырынга чедип келген.
Иени аныяк эмчи хүлээп алгаш божуткан. Чырык черге бодарап келген чаш төлдү хүлээп алгаш, чиигээн иениң ишти ам-даа улуг хевээр болганын аныяк эмчи эскерип кааш, тускай шинчилгени кылып көөрге, аваның иштинде ам бир өпеяа бар болган. Ийи дугаар өпеяаны база божудулга бригадазы чиик-чаагай хүлээп алганнар. Шак ынчаар ажыл-агыйжы дуржулгазында ийистерни бир дугаар хүлээп алганы ол.
Аныяк акушер-гинеколог эмчиге ол ажыдыышкын болган. Ынчалза-даа ол иеге-даа, ижин иштинде чаш төлге-даа айыыл-халап тургустунуп болур турганын акушер-гинекология салбырынга 25 чыл ажылдаан арга-дуржулгалыг эмчи сагындырган.
Шак ол буянныг эмчи амгы үеде Тыва Республиканың Перинаталдыг төвүнүң улуг эмчизиниң оралакчызы кылдыр ажылдап чоруур. Ол башкылар династиязының аразынга амыдырал-чуртталганың чаяаттынарынга дузалажыр буянныг мергежилдиң чырык сылдызы болуп ылгалып көстүп келген. Ооң адын Азимаа Момбужаевна Идам-Сюрюн дээр. Ооң кады төрээннери шупту башкы мергежилин шилип ап турда, ол чүге-ле ийик кижилерниң кадыкшылынга хамаарыштыр кээргел сеткили оттуп, аарыг кижилерге дуза кадар күзели школачы турда-ла илереп келген.
Иелерге дузалаар дээш ...
2001 чылда бодунуң изиг күзелин боттандырары-биле Барнаул хоорайда Алтайның күрүнениң медицина университединче өөренип кирип алган. Ону дооскаш, Кызылдың 2 дугаар божудулга бажыңынга интернатураны эрткен. Ооң соонда Барыын-Хемчик кожууннуң төп эмнелгезинге херээженнерге консультация болгаш божудулга салбырынга акушер-гинеколог кылдыр ажылдап эгелээн. Улаштыр-ла Красноярскының медицина университединге ординатураны база өөренип алган. Ординатура эрткен соонда, Кызылдың 1 дугаар божудулга бажыңынга бодунуң мергежилиниң аайы-биле 2015 чылга чедир ажылдааш, ол чылдан эгелеп, 2 божудулга бажыңын каткан соонда, Перинаталдыг төпке ажыл-ижин уламчылаан. Ие кижиниң караан чырыдып, чаш төлдү чырык чер кырынга төрүттүнеринге дузалажыр буянныг ажылда Азимаа Идам-Сюрюн бо чылын 25 чыл болуп турар.
Эмнелге адырында янзы-бүрү мергежилдер-ле хөй. Оларның аразындан акушер-гинеколог мергежилин шилип алганынга башкызының арга-дуржулгалыы салдарлыг болганын Азимаа Момбужаевна чугаалаан: “Школа соонда медицина университединге өөренип тургаш, 4 дугаар курска акушерствону өөренип эгелээн бис. Бисти башкылап турган эмчи ол эртемни дендии солун болгаш билдингир кылдыр тайылбырлаар. Ынчангаш ала-чайгаар-ла акушер-гинеколог мергежилди сонуургап, ону шилип алыр күзелим одунган”.
Акушер-гинеколог болуру кончуг нарын, чымыштыг, дүн-хүн, уйгу-чыдын чок-даа болза, өөрүнчүг талалары база барын ол айыткан: “Иштиг-сааттыг херээжен кижилерни хайгаарап, хенертен бир-ле кижиниң эъди аарый бээрге, уйгу-дыш бодавайн, барып дузалаар, херээжен талазы-биле аарып чоруур улусту эмнээр дыка-ла нарын ажыл. Бир талазында чаа төрүттүнүп келген чаштарны бир дугаар уткуп, баштайгы алгызын дыңнап, аваларның ие болган өөрүшкүзүн көөрү дыка улуг аас-кежик. Бо бүгүнү хүн бүрүде көрүп чоруурга, төлдүг болур дээн, чаа божаан иелерниң өөрүшкүзү кижиниң сагыш-сеткилин кезээде чылдып чоруур. Ынчангаш ажылымга ынак-тыр мен”.
Чырык черге чаштарны бир дугаар хүлээр черлер
Республикада чылдың-на ниитизи-биле 5 муң ажыг чаштар төрүттүнүп турар. Сааттыг херээжен кижилерниң 93-95 хуузу Перинаталдыг төпке чиигээр. Кызыл кожуундан аңгыда, өске кожууннарның төп эмнелгелеринде хенертен божуур улус кээрге, хүлээп алыр божудулга залдары бар-даа болза, чиигээр иелерниң болгаш төрүттүнер чаштарның кадыының байдалын көрүп тургаш, бедик деңнелдиг эмчи дузазын чедирери-биле дөмей-ле баш удур планнааш, Перинаталдыг төпке чиигээри-биле чорудуптар. Республикада ниитизи-биле 14 кожууннуң төп эмнелгелери ажылдап турар. Кызыл кожууннуң чиигээр иелери база-ла бо төпке келир. Бүгү Тываның сааттыг иелериниң байдалын тодарадып, санап-түңнеп турар мониторинг кабинеди доктаамал ажылдап турар. Ону таварыштыр төп кожуун эмнелгелери-биле Перинаталдыг төп сырый харылзаалыг ажылдап турар. Ол ышкаш республиканың Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик, Улуг-Хемде кожууннар аразының медицина төптеринде база божудулга салбырларында иштиг херээжен кижилерниң арткан хуузу чиигеп турар.
Кижи саны көвүдезин дээш ...
Чоокку чылдарда божуур улус саны эвээжеп турары демдеглеттинген. Ооң кол чылдагааны – аныяк-өскенниң бурунгаар көрүштүг апарганы деп акушер-гинеколог эмчи Азимаа Идам-Сюрюн демдеглээн: “Ооң бир чылдагааны– төлденир назы-хары келген аныяк уруглар бир дугаар эртем чедип алыр, ооң соонда ажылче киргеш, аңаа тургустунар, карьеразын кылыр, бажың-балгадын садар дээш сорулгалары-ла хөй. Ол бүгүнү боттандырар дээш, төлдүг болурун соңгаарладып кааптарлар”.
Россияның болгаш Тываның Чазаа чаштар хөй төрүттүнзүн дээш, деткимчениң янзы-бүрү хевирлерин чедирип турар. Чижээ, “Тываның чаш төлүнге” деп губернатор төлевилели-биле өг-бүлениң бир дугаар төрүттүнген төлүнге комплектилерни берип турар. Ооң иштинде чаш төлдүң айыыл чок чоруунга эргежок чугула чүүл – иезинден аңгы удуур орун.
Херээжен чоннуң кадыы
Чоокку чылдарда херээжен чоннуң кадыкшылы кошкап турарын Азимаа Идам-Сюрюн тайылбырлаан: “Херээжен аарыглар аразындан ай демдээниң өскерлиишкиннери бирги черде. Ийи дугаарында херээжен органнарның дегдириишкиннери, миома, эндометриоз, киста дээн ышкаш хора чок ыжыктар. Ук аарыглар чоокку үеде аныяк улуста көвүдеп турар. Олар төлдүң боттанырынга шаптыктаар. Чүге дээрге боттанып келген төл уруг савазынга улаштыр өзүп шыдавайн баар”.
Тывада төлденип чадап турар өг-бүлелер база хөй дээрзин гинеколог демдеглээн. Перинаталдыг төпте төлденмес байдалды эмнээр тускай кабинетке ындыг өг-бүлелер келгеш, шинчилгени бүрүнү-биле эрткеш, чылдагааннарын тодараткаш, чогуур эмнээшкинни эртер аргалыг. Чамдык таварылгаларда ЭКО дузазы-биле төлдениринге дузалажыры-биле Красноярск, Томск, Москва, Улан-Удэ хоорайларже Кадык камгалал яамызының квотазы-биле чорудуп турар.
“Төлденмес байдалды эмнээр кабинетче кирерде, баш удур бижидип алыр. Акушер-гинеколог эмчи көргеш, чогуур анализтерни ада-ие болур күзелдиг кижилерге иелдирзинге шинчилгени бижип бээр. Оон аңгыда ай санында суббота хүннеринде Ажык эжиктер хүнү база бар. Ынчан баш удур бижидилге чокка оочур-биле эмчилер хүлээп алыр” – деп, акушер-гинеколог эмчи тайылбырлаан.
25 чыл дургузунда
Азимаа Идам-Сюрюн акушерство болгаш гинекология адырында 2001 чылдан тура ажылдап чоруур. Амгы үеге чедир элээн хөй өскерлиишкиннер болуп, ук адыр сайзыраан дээрзин ол демдеглээн: “Чаа ажылдап эгелеп турумда, Тываның Перинаталдыг төвүнге Кызылдың 2 дугаар божудулга бажыңы турган. Аңаа 2003 чылда акушер-гинеколог эмчиниң дүрген дуза чедирер консультация-диагностиктиг төптү ажыткан. Ол божудулга адырынга дыка улуг дузаны чедирген. Кожууннарның төп кожуун эмнелгелеринге болгаш кожууннар аразының медицина төптеринге билдинмес азы берге байдалдыг, чок-ла болза иштиг херээжен кижилер чедип келирге, өпеяалар төрүттүнүп келирге, бо салбырның эмчилери ол дораан пациентиниң байдалын өөренип көргеш, тускай санитарлыг машиназы-биле кожууннарга баргаш, баштайгы дузаны кадып, перинаталдыг төпче азы уруглар эмнелгезинче бедик чаданың эмчи дузазын алыры-биле чедирер”.
2006 чылдан тура бүдүн Россияда ие капиталы, божудулга сертификады деп программаларны киирген. Божудулга сертификадының дузазы-биле божудар эмнелгелер боттарының дериг-херекселин, эм-таңын, иштиг улуска немей тускайлаттынган аъш-чемни садып ап турган. Ол шынарлыг эмчи дузазын чедиреринге база дыка улуг идиг болган.
2016-2017 чылдардан бээр республиканың дүрген дуза чедирер станциязының санавиациязының вертолёттарын хөй ажыглап эгелээнин арга-дуржулгалыг акушер-гинеколог дыңнаткан: “Мөңгүн-Тайга, Тожу, Кунгуртуг кожууннарга иштиг херээженнер, чаа төрүттүнген өпеяалар берге байдалга таварышканда, санавиация дузазы-биле консультация-диагностиктиг төптүң эмчилери дүрген дузаны чедирип, чонга улуг дузаны кадып турар. 2017 чылдан тура ук ажыл оон-даа экижээн”.
Чоокку чылдарда телемедицина консультациязы кончуг эки ажылдап эгелээнин Азимаа Идам-Сюрюн демдеглээн. Федералдыг эмнелгелер, эртем төптери-биле Перинаталдыг төп сырый харылзаалыг ажылдап турар. Оларның аразында академик В.И. Кулаков аттыг акушер, гинекология, перинатологияның, Санкт-Петербургта В.А. Алмазов аттыг национал шинчилел төптери-биле база ол-ла хоорайда Педиатрия университеди-биле билдинмес байдалдарда азы хоочураан аарыглары хөй херээжен кижилерге, иштинде өпеяазынга УЗИ дузазы-биле кандыг-ла-бир кем илереттингенде, сырый харылзаалыг ажылдап, арга-сүмени ап турар. Чамдык таварылгаларда немей кандыг анализтер, шинчилгелер эрттирерин тодарадып, чорудуп турган эмнээшкинни эде көрүп, чамдыкта ук төптерниң боттарынга пациентилерни чыттырып, шак ындыг дыка улуг ажылды чорудуп турар.
2025 чылда “Өг-бүле” национал төлевилелдиң “Перинаталдыг төптерниң дерилгези” деп улуг программазы-биле Тываның Перинаталдыг төвү 215 сая рубльге дериг-херекселди алган. Ооң иштинде УЗИ аппарады, ижин иштинде өпеяаларның чүрээниң согуун хынаар кардиотокография аппараттары бар. Олар шупту амгы үеге дүгжүп, чүгле өпеяаның чүрээниң согуун эвес, а авазының ханының базыышкынын, чүрээниң согуун, температуразын көргүзүп турар. Наркоз бээр, хан солуштур кудар аппараттарны база алган.
Божудулга залдарында хөй хүлээлгелиг трансформер оруннар база келген. “Ооң мурнунда божуур кижи божудулга залынга кирип кээрге, эъди аарып турар үеде чыдар анаа орундан божудар орунче иштиг кижини божуур үези келирге, эде чыттырар турган. Амгы үениң хөй хүлээлгелиг орунунуң ачызында иштиг кижини аай-дедир шимчетпес апарган. Ол иштиг кижиге-даа, эмнелге ажылдакчыларынга-даа эптиг” – деп, Азимаа Идам-Сюрюн тайылбырлаан. Перинаталдыг төптүң 11 божудулга залдарында шуптузунда ындыг оруннар бар.
Оон аңгыда чаш төл төрүттүнүп келирге, ол-ла дораан чогуур температураны тудары-биле, өпея хүлээп алыр тускай столчугаштар, чаштарның реанимация салбырында тындырар аппараттар дээш чүнү чок дээр.
Эрткен чылдан тура Россияда 18 хардан 49 харга чедир төлденир назы-харның эр, херээжен кижилеринге диспансеризацияны эрттирип, төлденир талазы-биле кадыын хынап, анализтерни ап, УЗИ-ни эрттирер ажылдарны херээженнер консультацияларында болгаш поликлиникаларда тускай ажылды чорудуп турар. “18-тен 49 хар чедир назылыг эр, херээжен чонну бо диспансеризацияны эртип алырын кыйгырып тур мен. Төлдүг болуксап, ону планнап турар өг-бүлелер 3-6 ай бурунгаар акушер-гинеколог эмчиге киргеш, төлдүг болурунга белеткенип, дужаар ужурлуг тускай анализтерни, шинчилгелерни эртип, эмненген соонда, төлдүг болурга, чаш уругга-даа, херээжен кижиге-даа эки болур” – деп, арга-дуржулгалыг акушер-гинеколог чурттакчы чонну кыйгырган.
Азимаа Момбужаевнаның хүлүмзүрээн шырайындан, чылыг-чымчак чугаазындан, бүдүжүнден ооң херээжен кижилерге хамаарылгазы чайгаар көстүп турар. 25 чыл дургузунда божудулга адырында бердинген болуп чорууру ие кижиге буян чедирип, ооң өөрүшкүзүн көөрү дээрзин ол чугаалаан.
/ Чыжыргана СААЯ.
Чурукту маадырның архивинден алган.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn