Бистиң бажыңга полкага хөй-ле херек чүүлдер суккан хааржакчыгашка бичии хүрең өңнүг сыртыкчыгаш барын бичиимден-не эскерген мен. Бир катап авамдан айтырган мен. Кырган-авамның эдилели – ине-шанчар болган. Оон бээр-ле бажыңнарда болгаш даараныр черлерде улустуң ине шанчар эдилелдерин эскерип эгелээн мен. Орустап – «игольница» дээр болду.
Ине-шанчар, ооң төөгүзүн шинчилеп көөр деп авам-биле шиитпир үндүрген бис. Бир дугаар шинчилел ажылым ынчаар эгелээн. Бир-ле дугаар А. Пушкин аттыг библиотекага бардывыс. Номнардан болгаш интернет четкизинден: ине-шанчар – даараныкчы кижиниң эң кол ажыктыг эдилели деп билип алдым. Ол шаандан тура ине читпезин дээш, даараныкчы шеверлерниң шагдан тура ажыглап келген эдилели болуп турар.
Ине-шанчарның төөгүзү узун болгаш онзагай болду. Эрте-бурунгу шагдан-на авазы уруунга белекке бээр, уруу өгленгеш, аңгыланып чоруурда ап алыр. Ол үелерде ине ховар, тывары берге болгаш хумагалыг эдилээр эт турган. Ине-шанчар өг-бүлениң шыдалының аайы-биле аңгы болур. Бай улустуң дыка нарын чараш кылдыр кылып турган, а чамдыктары чымчак хап хевирлиг база болур.
Эң баштайгы ине-шанчарларны саазындан болгаш пөстен кылып турган. XV век үезинде мөңгүнден, чаанның сөөгүнден кылган хааржакчыгаштар тыптып келген. XVI вектен мөңгүн, алдын, хола ине-шанчарларны чон сонуургап эгелээн. Оларның азар, тургуза салып алыр, чыттыр салып алыр дээш янзы-бүрү хевирлери тыптып келген. XVII-XVIII вектерде атлас пөстен кылгаш, арнынга нарын кылдыр даараан хээлерлиг ине-шанчарлар көстүп келген. XIX векте холга тудар сумкажыгаштар (ридикюль) мода апарган. Азы курунга астып алыр. XX векте ине-шанчарга чүгле ине эвес, кызыткыларны (зажим) база ажыглап эгелээн. Ооң-биле пөстү чылбазын дээш, кыстырып алыры эптиг турган. Амгы үеде ооң кандыг хевирин чок дээр! Билээнге кедирер, салаазынче суп алыр ажыглаарынга эптиг хааржакчыгаштар дээш, кайызы эптиг боду шилип алыр. Ооң-биле катай инениң кандыызы херегин, чежезин-даа садыгдан садып алыр.
Мээң сонуургалым оттурган – амгы үеде авамның эдилеп турары кырган-авамның ине-шанчары орус чондан укталган деп түңнелге келген бис. Тыва херээжен чон кандыг ине-шанчар ажыглап чорааныл? Шаандан тура идик-хепти боттары даарап ап чораан болгай. Ол айтырыгга харыылаары-биле Тываның гуманитарлыг эртем-шинчилел институдунга, Тыва национал музейге четкеш, харыыларны тыпкан бис. Тыва херээжен чоннуң ине шанчар эдилелиниң дугайында эртемден Роланда Ховалыг таныштырып сонуургаткан. Ооң “Традиционная тувинская одежда” деп номундан болгаш музейде шыгжаттынган ине-шанчарларны көргүзүп тургаш, тодаргай тайылбырын дыка сонуургап дыңнадывыс.
Ховул – ине шыгжаар шыдалдыг бай тыва херээжен кижиниң эдилели деп билип алдым. Ол мөңгүнден, холадан кылдынган. Аксын ийи кыдыынче ажыдар, иштинде инелерни суп каан. Ону херээжен чон курунга астып алыр чораан. Ынчаарга ук эдилелди каасталга кылдыр база ажыглап чораан. Эрте-бурунгу шагда ине тывылбас, үнелиг ажыктыг эдилел болганындан ховул шоочалаар шүнчүктерлиг болду. Музейде ховулдуң 3 хевирин делгеп шыгжаан.
Ол-ла сонуургак чаңым-биле Кызыл хоорайның даараныр ательелеринде даараныкчылар кандыг хевирлерин ажыглап турарын база сонуургаан мен. Ине-шанчар дугайында билип алган чүүлүмнү чаңгысклассчыларымга база чугаалап бердим. Эштерим база сонуургап, ине-шанчардан шупту даарап өөренип алыр бис деп шиитпирлээш, класска даарадывыс. Ине-шанчар амгы үеде-даа херектиг эдилел болганда, чараш байырлалывыс Шагаада чоок кижилеринге, эштеринге, башкызынга белекке берип болур болгай. Мен бирги даарап алган ине-шанчарымны улуг угбамга белекке бердим. Аңаа чүгле инелер турар эвес, а бажыңның каасталгазы база болур дээрзин, угбам өөрүшкү-биле чугаалады.
/ Чаяалга ХОМУШКУ,
Кызылдың 2 дугаар школазының 4”а” клазының өөреникчизи.
Авторнуң архивинден чуруктар.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19
