Үттүг-Хая – ыдыктыг чер
ШБистиң кожуунда тоолда ышкаш элдеп черлерниң бирээ- зи – Үттүг-Хая. Шаанда бо дагже база тывалар үнмес турган, чүге дизе бойдустуң хуулгаазын чери. Аза-буктуг дижир турган. Бо дагның кырын кым-даа үттеп кагбаан, а бойдус боду ынчаар чаяап каан болуп турар. Бо Үттүг-Хая дугайында таптыг дыңнаар, бижиир чүве болза, солун тоолчургу чугаалар-ла хөй.
Бичиимде ачам сугну дыңнаарымга, мынчаар чугаалажып орар чүве: «Аъттыг кижи чортуп олурарга, даглар уундан сырын аайы-биле ыглаан-даа ышкаш, ырлаан-даа ышкаш херээжен кижиниң үнү дыңналып кээр».
Бир солун чүве – бо дагга 1929 чылда Отто Менхен-Хелфен деп англи эртемденниң кээп чорааны. Ол эртемден Тыва дугайында дыка солун шинчилел ажылын кылбышаан, «Путешествие в азиатскую Туву» деп номну бижээн. Ону 1931 чылда чырыкче үндүр парлаткан. Ында Үттүг-Хаяже аян-чоруунуң демдеглелдерин база киирген. Ол ында мынча дээн:
«Үттүг-Хая — ол дагны тывалар ынча дээр. Ооң бажы ылап-ла үттүг, бедии кижи дурту хире, узуну 40 метр чайгаар бүткен туннельдиг. Тус черниң чурттакчыларының чугаазы-биле, мен бир дугаар ол онза ховар черни шинчилээн европейжи-дир мен. Тываларга ол ыдыктыг чер-дир».
Бо ном дугайында «Урянхай – тыва дептер» деп номнуң VI томундан номчуп болур. Бо хүннерде Үттүг-Хаяже кымнар-даа үнүп турар апарган болгай.
Суглуг-Ой аржааны
Шекпээр сумузунуң девискээринде Суглуй-Ой аржааны бар. Бо аржаан чарашсынып албан баар черлеримниң бирээзи. Мээң ада-ием бо аржаанга кирип, чунуп ап чорааннар. Ол үеде машина-техника бар эвес, улус-чон аржаанга аъттыг, чадаг, тергелиг кээп аржааннап алыр турган.
Аржааннаарда, аажок белеткенир: чиир аъш-чем, кедер идик-хеп дээш-ле. Изиг чайын безин аржаан хайыраканга кирерге, дыка соок боор. Ынчангаш хураган кежи сескиирге тонун албан ап алыр, ону аржаанга кедерге, черле доңмас. Улус- чон колдуунда аскак, дискек аарыгларындан, оорга-моюн дээш чүс аарыгларындан шуут сегип үнер турганын авам чугаалаар.
Аржаанга июньдан августка чедир кирер чораан. Амгы үеде база улус-чон ынаар барып, аржаанга кирип турар.
Кижи-көжээ
Сактыышкын
Авам ынчан мени чедип алгаш чоруурда, 4-5 хире харлыг турган боор мен. Бир-ле чайгы хүн чүве. Авам-биле хову черлеп чоруп олурган бис. Чечектер баштаан ховаганнар сүрүп маңнаар дээш, авамдан бо-ла чыдып каар мен. Бир-ле канчангаш көрүптер дээримге, караам уунда кижи-даа ышкаш куу чүве тур ийин, дириг амытан-даа ышкаш апаар. Корткаш, шымдай-ла авамны кыйгырдым: «Авай! Көр даан дуу ол кижи тур!». Авам дыңнап кааш-ла, дораан чанымга чеде хонуп келгеш, холумдан чедипкеш ыңай-ла болган. Орукка чоруп ора мынча диди: «Ойт, уруум, канчаарың ол, ынаар холун айтып болбас чоор. Ол дээрге чок болган дайынчы кижиниң чевег-хөөрү-дүр. «Чевег эвес, дыка чараш кижи чорду чоп, ында чүге турары ол чү- вел?» – дээн айтырыгларымга авам харыы бербеди. Оон бээр хөй-ле үе эрткен. Олчаан Кижи-көжээже барбаан мен. Ынчалза-даа кижи дүрзүлүг ол даш көжээни бо-ла сактып кээр турган мен.
Ол шагда даш Кижи-көжээ турар черже улус кайы хамаанчок барбас. Аъттыг, чадаг-даа улус ону оюп эртер турган дээр, чүге дизе чон ол черни ыдыктыг деп санап, ону кадагалап, камгалап турганы ол-дур. Даш Кижи-көжээни улус улуг ховунуң «ээзи» кылдыр хүлээп турган. Ооң дугайында үш-үдүрүм чугаа чугаалашпас, ылаңгыя бичии уруг-дарыгны ынаар баргыспас турган.
Амгы үеде бо даш Кижи-көжээ дыка чараш тураскаалдарның бирээзи болуп турар. Барыын-Хемчик кожууннуң Бижиктиг-Хая девискээринде турар улуг ховуда бо даш Кижи-көжээ өске черлерде турар көжээлерден ылгалдыг деп бодаар мен. Хеп-сыны, белинде куру, ында астып алган чүүлдери, холда туткан савазы тыва эр кижиниң эдилелдери болуп турар. Kapaa, кирбии, салын-даа көөрге, чүге тыва кижи эвес деп?
Бо даш черден боду үнүп келбээн-не болгай. Ону бир-ле кижи кончуг чараш даштан сиилбип, чуруп кылгаш, тургузуп каан. Ынчангаш ол аажок үнелиг тураскаал болбас аргажок. Бичиимде ону көргеш, чүнүң-даа ужурун билбес хиремде, сагыжымга бир-ле онзагай чүүл бооп артып калган турган чүве. Ам бо хүннерде тураскаал – Кижи-көжээниң ат-алдары бедээн. Ажык дээр адаанда тураскаалды камнап-кадагалаары-биле дээвиир чаглакты кылгаш, долгандыр херимнеп каан, ол дыка эки. Кым-даа төрээн чуртунуң, төрээн суурунуң онзагай черлерин эргип көрүксээр, чоргаарланып, магадаар болгай. Мен база ындыг мен. Бо дээрге шаг шаандан бээр бистиң өгбелеривистиң салгалдарынга дамчыдып арттырып каан, кайгамчык тураскаалы ышкажыл. Аныяк-өскен ону ам-даа өөренип, шинчилеп, ыдыктап, камгалап-камнаар ужурлуг. Кым деп-ле кижи ону кылган ирги? Кымга тураскаадып кылган чүве ийик, чүге ыяап-ла бо ховуда тургусканыл? Чеже чүс чылдар дургузунда туруп келген Кижи-көжээ чүвел? Азы бо черге дайын-чаа болуп турганы ол бе? Азы анаа-ла хостуг шөлээн малын малдап, суун пактап чораан кадарчы оол бе? Харыызы билдинмес айтырыглар-ла хөй ышкажыл.
Амгы үеде бистиң хүлээлгевис – бо тураскаалды камныг кадагалап арттырары. Шаанда өгбелеривис канчаар ону ыдыктап чораан-дыр, ынчаар ыдыктап көөр ужурлуг бис. Тураскаалдың турар ховузу дыка чараш, өңгүр сарыг чечектер хевистелдир чаптыла берген чыдар. Агаарның арыг, чаагайын!
Турзун дээш тургузуп каан болганда, ол тураскаалды өскээр кайнаар-даа көжүрүп, шимчедип, дээп болбас. Чамдык улус ырак-чооктан чүдүк-сүзүктүг кээп, чүдүп, тейлеп турарында багай чүве чок. Ындыг болур-даа ужурлуг. Ынчалза-даа чамдыктарывыс аңаа келгеш, аъштанып-чемненип, шайлап, дыштанып алгаш, тураскаалдың баарынга аъш-чемин делгеп салып кааш чоруй баар. Чамдыктары оон эртсе, Кижи-көжээниң арны-бажынче сүт кудуп, ону чундуруп турган болгулаар таварылгалар турган. Ынчап болбас. Чон чыглып-чыглып чоруй баар, Кижи-көжээ чааскаан артып каар, а улус-чоннуң делгеп каан аъш-чемин ыт-куш дойлаар. Ыдыктыг черни ыт-куштуң дойлаар чери кылып алырывыска кайын боор. Тураскаал кыдыынга, чоок-кавызынга хир-чам, бок-күзүрүм чытпас ужурлуг. Ыдык тураскаалды чараш, арыг-силиг эдилээлиңер. Ынчан ол бисче ээ көрнүр эвеспе.
/ Сереңмаа МААДЫР-ООЛ.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn