Бурунгу өндүр мерген көшкүн чоннар делегейниң чартыын эжелеп алган чораан, оларның чагыргазынга күчүлүг күрүнелер кирип турган. Дыка хөй чүүлдерниң делегейге тыптып келгени дээш, ол шылгараңгай дайынчыларга күдүк базып мөгеер ужурлуг бис. Олар чокта, амгы амыдыралды бодаары берге.
Чүвүр
Бистиң эрага чедир II векте кижилерниң анаа хеви туника хевирлиг халат азы платье турган. Ындыг хептиг аътка дүрген халдып, дайзыннарның баштарын одура шаап тулчуру дыка эпчок болбайн канчаар.
Бистиң эрага чедир ийиги муң чылдарда көшкүн чоннар сооктан камгаланыры-биле буттарынга узун уктар кедер турган. Оон ол узун уктарның аразын тудуштуруп алырын билип алганнар. Баштайгы чүвүрлер ынчаар тыптып келген. А Төп Азияның чөөн кезээнге чоруткан казыышкын ажылдары ону бадыткаан.
Тергелер
Бурунгу көшкүн чоннар бир дугаарында аътты чаажыктырып, өөредип алган. Баштай аът эъдин чүгле чемге ажыглап турган, чүгле 4000 чылда аътты мунар, дайылдажыр хөлге кылдыр ажыглап эгелээн.
III-II муң чылдарның эгезинде көшкүн чоннар тергелерни ажыглап эгелээн. Пазырык базырыындан (Россия, Моол болгаш Казахстанның кожа девискээрлери) тыпкан тывыштар ону бадыткап турар. Чижээлээрге, бистиң эрага чедир IV векке хамааржыр бешки базырыктан дөрт хевирниң тергелерин тыпкан. Ассирияга тергелер 500 чыл орайтадыр көстүп келген.
Эзеңги
Аътты транспорт болгаш шериг чепсээ кылдыр ажыглап эгелээрге, көшкүн кижиге бирги тулчуушкунга-ла ужа бербези-биле аңаа турум олурар ужурлуг апарган. IV векте көшкүн чоннар аъттың кырынче дүрген үнгеш, аңаа турум олурар херексел- ди – эзеңгини чогааткан.
Бир дугаар эзеңги аъттың ийи кыдыында ийи хөм илбек турган, ол илбекке аъттыг кижи буттарының салаалары-биле тептинип алыр. Демир болбаазырадып эгелээн соонда, эзеңгини база аъттың дериг-херексели ышкаш демирден кылып эгелээн.
Кур, ооң толу
Калбак багның бажынга быжыглаптар толду (пряжка) көшкүн чон чогааткан. Бир эвес тонну аржыыл, пөс кескиндизи-биле куржап ап болур болза, чүвүр арай нарын. Оон ыңай көшкүн чон тол-биле селеме быжыглаар турган.
Бир дугаар кур, тол, богаа дугайында демдеглелдер скифтер дугайында тоолчургу чугааларда бар. Курга скифтер чүгле боо-чепсек эвес, а көшкүн амыдыралга чугула херек янзы-бүрү үүрмек эдилелдерни – оттук, бижекти-даа дижик, астып чораан.
Сапык
Узун хөм чымчак сапыктар база көшкүн чоннарның чогааткан чүүлү. Эзеңги-биле барык деңге сапыктар көстүп келген. Оларны аъттың быктынга дүрбүүшкүнден буттарны камгалаар дээш чогааткан.
«Сапог» деп орус сөстү түрк «sapuy» деп сөстен үлегерлээн, утказы «хончулуг идик» дээн. Элдеп чүве, бис тыва дылче орус дылдан катап-ла «сапык» деп үлегерлеп алган бис.
Өг
Көшкүн чоннарга бажыңныг, чаглактыг болуру кончуг чугула турган. Улуг даш азы ыяш бажыңнар тудары таарымча чок.
Көшкүн оран-саваның – Өгнүң үлегери андрончуларның чурттаар чери (бистиң эрага чедир XVII-IX вектерде Барыын Казахстанның, Ортаа Азияның барыын талазынга болгаш Уралдың девискээринге чурттап чораан аймактар) болган.
Өгнүң баштайгы чурук-хөрүү, ылавылаарга, өг кезектерин чүдүрген тевелер чуруу бистиң эрага чедир I векке хамааржыр.
Кидис
Өг шыварда көшкүн чон кидисти ажыглап чораан — хой дүгүнден кылган онзагай материал, ол изиг-соок, өл-шык белен эрттирбес. Агаар-бойдус кандыг-даа турза, кончуг быжыг, экологтуг арыг материал — кидистен бүткен өг дыка чылыг.
Баштайгы кидистиң тывылганын эртемденнер бистиң эрага чедир 5-6 муң чылдарны адап турар. Ол үеде хойларны, аъттарны болгаш ыттарны азырап эгелээн.
Баштайгы кидис кылыгларын кандыг-даа холумак чок кара азы ак өңнүг дүктен кылып турган. Чоорту ус-шеверлер кидиске бойдус будуктарын ажыглап эгелээн.
/ Буян ЕНДАН белеткээн.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15