Школачы үелерде «Аяс+Аяна=ЛИЖ», «Ынак мен, ССК» деп кыдырааштарда, номнарда, херимнерде, соңгалар караанда, харын-даа парталар кырында бижиктер чуртталганың чарылбас кезээ-биле дөмей, черле бар турган, кажанда-даа читпес кылдыр сагындырар чораан болгай. Бир оол биле бир кысты када шаапкаш, «любовь и жизнь» деп деңнеп каар чаптанчыг үелерже хая көрнүп, сактып көрээлиңерем.
Кандыг ийик: сеткилиңге арай кирбес кижиге кадарлаптарга, бар-ла шааң-биле хорадап, хомудаар сен, а бүдүү сонуургап чораан кижиң болза, ол дег улуг өөрүшкү кайдал. Бир кижини өскезинге чыпшыр көрүп, кадарлап эгелээри куруг черден үнүп келбес. Бир-ле оюн үезинде ол ийи кижиниң аразынга эскертине берген онзагай хамаарылганы бирээзи иле тыртып алгаш, «чарлап» кириптер. Азы эжишкилер ижин-кара чокка чугаалажып олургаш, кымны сонуургап турарын бүдүү чугаалап бээрге, демгизи оларның аразынга хензиг-даа бол харылзаа тургустуна бээр ирги бе деп кордал-биле бүдүү бижип кириптер: Оля+Аяс азы Алёна+Шолбан. Шак ынчаар кыжыржып, одажып чоруп турда, ол ийи кижиниң аразынга сонуургалдың чаштанчызы-даа хөрлээлеп үнүп келир. А бир эвес олар ийи аңгы класста өөренип турар болза, айыыл үнгени ол. Алёна эштерин чыып алгаш, Оляның клазының уругларынче «халдап» болур. «Аяс дээрге бистиң класстың эң томаанныг оглу-дур. Канчап бардыңар, соксаңар!» — деп чарбыттынып, Шолбан ооңуу эвес, дуу кым-бир кижиниң таныжы-дыр деп шуугаазын үндүрер. Кым билир ону, бодун бир кижиге кадарлап бижип чораан улус-даа бар турду ыйнаан. Ынчалза-даа эң солун чүвези – шак ол чаптанчыг чаш харылзаалардан ёзулуг «ЛИЖ» деңнелинче үне берген улус херек кырында чуртталгада база бар. Бодум-даа билир мен, олар ам-даа аас-кежиктиг өжүннерин сыртанчып, өскүлей берген ажы-төлүнүң уруг-дарыынга эргим кырган-ава, кырган-ача бооп чурттап чоруур.
Ыы-сыылыг, чаргы-чаалылыг кадарлаашкыннар база турган болбайн аан. Та өжегерээн ынчап турган чүве, та бирээзи ылап-ла сонуургаар турган чүве, кадарлай шааптар: Чинчи+Мерген. Шак ол үеде Чинчиниң тос өкпези туруп, ону кым эгелеп каанын истеп, кижи бүрүзүнге хорадап, бар шаа-биле муңгарап, ыглап-сыктаар. «Ону канчаар кижи мен, сөөк куу чолдак чүвени» — деп сөгленгилээр. Сактырга-ла, ам бо дораан ол ийи кижини борбактааш, чаңгыс черге чурттадып каар дээн-биле дөмей. Бир-ле аваның эрге-чассыг оглун Саша, Машаларның уруу Чинчи ынча деп кыжырып турар боорга, кайы хире хоранныг-дыр? «Калчаараан чүвениң, сыдырык бодун билинмес, кижи дуңмазы одап турар» — деп, Мергенниң бир угбазы болчуп үнүп кээр...
Дыка солун тенек үелер тургулаан. Чаңгыс оолду сонуургаар ийи кыс база көрүшпес болур. Ылаңгыя ол оол кыс дуңмаларлыг болза, кайызы ооң-биле чоок чугаалажыр-дыр, оозунга ынак болур. Бир дуңмазы демги өске уругже тыртылар болза, ону көрбестеп шаг болур. Оон кедерезе, иелээн төндүр сайгаржып, бактажып каапкаш, өске школаларже өөренип чоргулай баар – кара элдеп. Улгаткылап, школа дооскандан бээр 20-30 чыл болган байырлалдарында чыглып келгеш, оозун сактып, чер дырбап чоруурлар бар болдур ийин.
«Кижи биле кижини кадарга-даа, казыырга-даа, чүл ынчаш? Херекке алба даан, чоп муңгараар сен» — деп чазамыктаар эштер база турар. Ол-даа эвээш-тир – бо хүнге чедир оюн-баштак аайы-биле кадарлажыр угбайлар артып калган. Сактып көрүңерем, силерни кымга кадып турган ирги?
Идегел МОНГУШ.
Чурукту Шедеврум чураан.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15