| Март 22 — Элээр чорукту суртаалдаар хүн |
Тываның девискээринге арага-дары ижерин шегледип, чуртталганың кадык овур-хевирин нептередир сорулга-биле ТР-ниң Баштыңы Владислав Ховалыг чылдың-на март 22-де Элээр чорукту суртаалдаар хүннү доктааткан дугайында чарлыкка 2023 чылдың октябрь 20-де атты салган.
Байырлалдың ужур-утказы – арагага удур политиканы боттандырары болгаш ниитилелге арыг-силиг, кадык амыдыралды нептередири.
Арагалаашкынга удур туржур сорулга-биле чазак-чагырганың талазындан эвээш эвес ажылдарны кылып чорудуп турар. Чижээлээрге, республика девискээринге чылдың-на «Элээр суур» деп мөөрейни чарлааш, чыл төнчүзүнде түңнелдерни үндүрүп турарын билир бис. Ол төлевилелдиң ачызында Тываның элээн каш сумуларында арагалаашкын чавырлып, хоойлуга удур арага садып турар хамаатыларны тудуп, чогуур хемчеглерни чорудар ажылдар уламчылап турар.
Арагаже бажын супкаш, чуртталгазының эгезинден төнчүзүнге чедир эзиртир суксундан халбактанып чоруур хамаатыларның ам-даа бары база хүнден хүнче немежип орары хомуданчыг. Ынчалза-даа оларның аразында арага «аарыындан» кандыг-ла-бир арга-биле адырлып алгаш, амгы үеде күрүнеде ажылдап, амыдыралы шуудай берген кижилер база бар. Ынчангаш «Маскалыг кижи» деп эгеге арагадан эмненип алгаш, элээр амыдырап чоруур улустуң бодалдарын салыр-дыр бис.
МАСКАЛЫГ КИЖИ
Чуртталганың утказы бар…
«Мени Чайырмаа дээр. Хоорайга өскен мен. Авам, ачам ажылдакчы улус чораан. Оларның ийи ажы-төлүнүң улуу мен. Бичиивистен тура чаг иштинде бүүрек дег, ада-иевистиң ынакшылынга, азыралынга амырап өскен бис. Чок чүве чок, амыдыралга херек бүгү чүүл бар. Чүнү күзээр бис, ада-иевис ол-ла дораан садып бээр. Россияның аңгы-аңгы булуңнарында янзы-бүрү санаторийлерже, бичии уруглар лагерьлеринче дуңмам-биле кады каш-даа катап барып каапкан бис. Мен бодаарымга, чуртталга анаа оюн дег, күзээн-не чүве боттаны бээр. Чамдыкта солун эвес-даа апарган ышкаш болур. Ол дээрге-ле бурунгаар күзел, чүткүл чогувустан тывылган деп бодаар мен. Сагыш човаар чүү-даа чок, бүгү чүве белен болганындан бе, дажаарай бергеним ол бе? Бичиивистен кады ойнаар эштерим-биле элээди апаргаш, баштайгы дашканы-даа, таакпыны-даа, наркотикти-даа шенээн мен. Хөглүг, солун чалыы назын эгелээн. Ынчан ачам ИХЯ-га улуг эргелиг ажылдакчы чораан болгаш хоорайның эзириктер сергедир черинче кире бээримге-ле, ачам телефоннаптарга, мени салыптар, үнгеш база улаштыр хөглеп чоруптар мен. Ынчап чоруп тургаш, бир аныяк, чараш оол-биле таныжып алгаш, өг-бүле тудуп чурттай бергеш, оолдуг апардывыс. Кижи бодаарга, өг-бүлелиг ажы-төлдүг ие апаргаш, тенектенир чорук соксагы дег. Чок, мээң амыдыралымда ол ындыг эвес болган. Чаш оолдуг-даа апаргаш, оглувусту ада-иевиске каапкаш, эштеривис-биле катчыпкаш, дискотекалап, арагалап чоруй баар бис. Бодувустуң бодалывыс-биле дыка-ла хөглүг, солун чуртталгалыг бис деп, маадырлыг чорук кылып турар дег мактангылаар бис. Өг-бүлевис дээш кыспас, акша ажылдаарын бодавас, азырадыкчы хөөннүг чордувус. Ынчанмайн канчаар, ада-иевис кол чемгерикчилеривис олар болгай.
Бир-ле хүн ачам хенертен чырык өртемчейден өске оранче бисти каггаш чорупкан. Кижи бодаарга, улуг чидиригге таварышкаш, боданы берги дег. Ынчалза-даа мээң таварылгамда арагалаашкын улам күштелип, чидиригге сылдап алгаш, арагалап-ла турар апардым. Арагалаашкынның түңнелинде өг-бүлевис-даа бузулган. Чаш оглум-биле авамның чанынга келдивис. Ачамны, ашаамны чидирдим деп сылдаглап, дүн-хүн чок арагалап чоруй баар апарган мен. Сөөлзүредир хоорайның төвүнде улчумалдар-биле кады чоруур апардым. Оглумну сагынган кижи бооп бажыңга баргаш, авамның үнелиг каасталгаларын оорлап, садып ижип турдум. Үнелиг чүүлдер төнерге, авамның мээң оглумга дээш садып алган аъш-чемин безин апкаш, садып ижиптер апардым. Арага аарыындан аарый берген кижиниң арын-нүүрү кылыннай бээр. Шын эвес кылып тур мен деп билип турзумза-даа, арага ижиксээн күзелим күштүг болуп, чая базыптар турду.
Чылдар караңнадыр шуужа берди. Бир миннип кээримге, 30 хар чоокшулап орар болдум. Оглум элээди апарган. А авамның кастыктары көгергилей бергенин эскерип кагдым. Авам меңээ бүзүревес, бажыңының шоочазын солудуп каапкаш, мени бажыңынче киирбес апарган.
Ада-иемниң меңээ садып берген квартиразын арагачылар турлаа кылып алдым. Квартирамның эжии безин чок, дүн-хүн чок ажык турар. Ушкан-турган эзириктер. Хоорайның улчумалдарының чыглыр турлаа ол. Арын-нүүрү кылыннаан кижиде эпчоксунар сеткил каяа турар. Кандыг байдалда келгенимни иштимде билип турзумза-даа, бодумну кажан-даа арагачы мен деп санавас чораан мен.
Бир-ле хүн хоорайга бок контейнеринден чиптер чем тып алыр дээш үженип турумда, шагда-ла кады садыгга ажылдап турган эжим уруг мени танып кааш, кыйгыра берди. Мени көрүпкеш ыглапкан. Ол эжим менден чүдексинмейн чугаалажып, канчаар кандыг арга-биле арага аарыындан адырлырын чугаалап эгелээрге, шынап-ла, чүге-ле мен мынчаар түреп чоруур кижи мен, авамче, оглумче эглир оруктуң ужуу бо эвес ирги бе деп бодаптым. Ол эжим мээң квартирамның эжиин кылдыргаш, аштап, чуп арыглааш, арендага дужаапкаш, ол акша-биле мени соңгаар улуг хоорайга реабилитация эртери-биле чорудупкан. Арагадан адырлы бээр-ле болза, кайнаар-даа чоруурунга белен апарган үелерим. Арагалаашкындан, чер кезип тояарындан могап турупкан үелеримде эжим меңээ таваржы бергени ол. Ийи чыл дургузунда реабилитацияның тускай программазын эртим. Эгезинде берге турду. Организм арагага чаңчыга берген болгаш мага-бот ыстап аарыыр, сагыш-сеткил хоозургай боор. Чоорту элээр чуртталгага мага-бот-даа, сагыш-сеткил-даа чаңчыга бээр. Ында мээң эрткен оруумну билир, чуртталгазының утказын чидиргеш, арага болгаш наркотиктен адырлып шыдавайн барган улус ажылдап турар. Ийи чыл эрткенде, Тывага чанып кээримге, авам биле оглум мени уткуп алганнар. Ынчалза-даа олар сезиктенип, меңээ бүзүревейн шаг болган. Кажан-на дедир арагалап чоруй баар ирги дээш кезеп калганын көргеш, авамны, оглумну кээргээр апарган мен.
Күрүне ажылынга тургустунуп алгаш, ажылдап кириптим. Үжен харлыымда Тываның күрүне университединче дужаап киргеш, дээди эртемни чедип алдым. Бо хүннерде уруглар садында кижизидикчи башкы болуп, чээрби ажыг чылдар дургузунда ажылдап чор мен. Сагыш-сеткил аарыындан сегий бергеш, элээр чуртталганы чурттап чор мен. Чаңгыс оглумнуң ажы-төлүн чаптап, чарашсынып, оглумнуң шак ындыг чаптанчыг үелерин көрбээнимге хомудаар мен. Элээр чуртталгаже оруумну ажыдып берген эжимге болгаш башкыларымга өөрүп четтиргенимни хүннүң-не илередип чор мен. Чуртталгамның утказын, чүү дээш чурттап чоруурумну билип алгаш, элээр чуртталгага дыка ынак апардым. Ооң мурнунда элээр турарындан коргар чораан-дыр мен. Ынчангаш сергээри меңээ берге турган.
Амгы үеде мен дег арага аарыындан аарый берген улуска «Элээр чуртталга бар, ол кайгамчык. Чуртталгаңның утказы бар» деп чүүлдү чугаалаар шаам-биле чугаалап чоруур мен».
Арагадан хосталганым…
«Мени Василий дээр. Барыын-Хемчик кожууннуң Барлык сумузунга төрүттүнген мен. Авамны көрбээн мен. Ачам-биле кады чурттап чордувус. 7-8 харлыг турумда, ачам аарааш чок апарган. Чаңгыс кыс дуңмалыг мен. Кызыл-Арыг школа-интернадын 1987-1988 чылда дооскаш, Балгазынның көдээ ажыл-агый техникумунче кирип алдым. Элээди үемде техникумга өөренип тургаш, Таңды кожууннуң Сосновка суурже чаңгыскурсчу эштерим-биле чорааш, бир-ле дугаар араганы амзадым.
Ооң соонда техникумну доозупкаш, төрээн чуртум Барыын-Хемчик кожуунче чана бергеш, Ак-Довуракка төрел угбам сугга туруп алгаш, «Туваасбест» комбинадынга ажылдай бердим. Аңаа кады ажылдап турган эш-өөрүм-биле хүннүң-не арагалаар, хөглээр бис. Эгезинде араганы ижерге, хөглүг, солун боор. Сөөлзүредир арагадан ойталап шыдавас, аарыг кижи дег апарганымны билип турдум. Акша-шалыңым алгаш, доозазын арага садып ижиптер. Өг-бүлем-даа чок. Чүү дээш ынчаар арагалап чораанымны-даа билбес-тир мен. Ынчан амгы дег, ишпес кижилер база турду-ла ыйнаан. Ынчалза-даа мени долганган эш-өөрүм шупту ижиптер чүве. Улус аайы-биле-ле ижип-ле, чаңгыс-даа дашкадан ойталавас чордум. Утказы чок чуртталга чурттап, азып-тенип чораан үелерим-дир ийин.
Бир-ле катап ээлчеглиг арагалаашкын соонда, миннип кээримге, ажылдаар черивисте бир өрээлде эштерим-биле чыдар мен. Ковайып олуруп алгаш, көрүп орарымга, шуптувус куу асбест болдувус. Арын-шырайывыста кижи көөр дүрзү-даа чок. Ол байдал мени бодандырган. Ынчалза-даа арагага удур туржур күжүм чогундан ижип-ле чораан мен.
2000 чылда аарааш, Барыын-Хемчиктиң төп эмнелгезинге чыттым. Бир хүн эмнелгеге чыткан улусту шуптувусту чаңгыс өрээлче чыыпкан. Чеде бээримге, бир аныяк уруг Бурган болгаш элээр чуртталга дугайында чугаалап турганын сактып алдым.
Эмнелгеден үнүп келгеш, аңгы-аңгы черлерге ол аныяк уругга каш-даа катап таварышкан мен. Таваржып келген санында-ла мени арагадан ойталаарын чагыыр, сургаар кижи. Сөөлүнде ол уруг өөнүң ээзи-биле кады чорааш, меңээ таваржып келгеш, «Четыре духовных закона» деп каан бичии номчугаш бергеш, «Мөргүлдексеп турар болзуңза, бо номда бижип кааны ёзугаар мөргүп болур сен» — дээрге, ол-ла ёзугаар тейлээш, чүнүң-даа утказын билбээн мен. Ооң соонда-ла арагалаар, таакпылаары уттундурган. Шак ол арагалаар, таакпылаар деп «аарыглардан» хосталы бергенимни бодум билбээн болдум. Угбам, честем суг мени «Канчап арага ишпейн бардың?» — дээрге, бодум кайгап турган мен. Бо хүнге чедир арага «аарыындан» хостуг чурттап чор мен. Элээр чуртталга бар-дыр. Мен ышкаш арагалап чоруур улусту көргеш, кээргээр мен. Оларның сагыш-сеткилинде чүү дойлуп чоруурун кым-даа билбес. Оларга дузалажыксаар мен. Эптиг байдалдарда «Элээр чуртталга бар» деп арга-сүме кадып чугаалап чоруур мен.
Амгы үеде Кызыл хоорайда өг-бүлелиг чурттап чор мен. Өөм ишти – башкы. Күрүнеде ажылым бар. Байырлалдарга баргаш, арагаже көрүнмес-даа чордум. Кады ижип чораан эштеримниң хөй кезии ам бо чырык өртемчейде чок. Арага «аарыындан» хосталгаш, ийи дугаар чырык, чараш, дыштыг чуртталганы көрүп чор мен. Ынчангаш араганың «аспаанда» алзыпкан чоруур тыва чонумну элээр чуртталгаже кыйгырып тур мен».
Ийи аңгы кижиниң амыдырал-чуртталгазын көрдүвүс. Акша-хөреңгилиг байлар-даа, өскүс-чавыс ажы-төл-даа, эр-даа, херээжен-даа улус араганың аспаанче кирип, арага аарыындан аарый берип болур магадылал бар. Шак ол «дузактан» хосталып, үнер аргалар хөй. Кижиниң чүгле бодундан, күштүг күзелинден база чоок кижилериниң хамаарылгазындан бүгү чүүл хамааржыр дээрзин көрдүвүс. Ынчангаш бодуңар «Элээр чуртталганы» чурттап чоруур болзуңарза, чаныңарда «дузакче» кире берген улузуңарже холуңар сунуп, дуза кадарын оралдажып чорууруңарны күзедим.
Материалды Айдың ОНДАР чыып тургускан.
Чурукту кылымал угаан чураан.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19