Тываның улустуң чогаалчызы Лидия Иргит-даа, мен-даа Мөңгүн-Тайга чурттуг, кайывыс-даа тус черниң улуг назылыг херээжен чогаалчылары болганывыска чоргаарланып, 2025 чыл хоочун журналист, чогаалчының амыдыралынга чүнүң-биле онзагай болганын таныштырар бодай-дыр мен.
Дээди категорияның уруглар эмчизи бодум назы-харым дөгүй бергенде, чогаал бижип эгелээш, амгы үеде Москвада ажылдап, өөренип, чурттап турар мен. А Лидия Иргит – профессионал журналист, сатирик чогаалчы, культура уран чүүлүнде бараан болуп, хөй талалыг хөй-ниитижи ажылдарда ам-даа ажылдап чор. Ол бодунуу-биле тускайлаң, бүдүү хамнаар. “Мөңге Дээр” хамнар ниитилелиниң тургузукчузу болуп, “Хуваанак деп чүл?” деп темага семинарлар эрттирип, дагылгаларга-даа мастер-класстарны башкарып турары-биле онзагай кижи. Ооң массаж кылыр (1997 чылда Москвага өөренип алган) онзагай бүдүжү база бар. Чарлаттынмас, мактанмас, чажыртынар болганы-биле бис чүгле чогаалчы, журналист талазын эки билир бис.
2025 чылда Лидия Иргиттиң бир улуг чедиишкини – Тываның улустуң чогаалчызы атты алганы. Ооң чогаадыкчы ажылын Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң бедик үнелээни болгаш Тываның эртемденнери Зоя Самдан, Уран Доңгак, Василий Салчак оларның деткээни өөрүнчүг.
Бо чылын чогаалчылар ортузунга чарлаттынган мөөрейге Лидия Иргит “Мөңге Дээрниң Оваазы” деп темазы дээш база чоокта чаа республиканың шүүгү албанының шугуму-биле чарлаттынган мөөрейге “Кым болур мен?” деп очерк бижээш, бирги черни алган.
Черле кайгамчык кижи, чүү-даа чок черден бир-ле чүвени чогаадып алыр сагынгыр-тывынгыры-биле “Ава” солунун тургузуп алган. Барык 15 чыл иштинде каш кижиниң кылыр ажылын: редактор, корректор, фотокоррдан аңгыда, 999 экземляр солунун боду тарадыр почтальон турду.
Хөктүг таварылгалар база болгулаан. Бир катап Лидия Херлиевнаны “Союз печать” киоскизиниң ажылдакчызы чаргы-чаа ужун келдирген. “Номчукчуларыңар солун хунаашкаш, чогуш-кырыш үндүрген-дир” — деп-тир.
– Кымнар чокшуп турган? – дээш, редактор кайгай берген. Сайгарылгадан илерээни болза, бир херээжен кижи “Ава” солунун айтырарга, садыгжы төнүп калган деп харыылаан. Ол аразында киоскиге солун өртээн баш бурунгаар төлеп алыр кажар номчукчу салдырып каан солунун ап турда, демги кадай көрүп кааш, ооң солунун ушта соп алыр орта, солун орлуп калган.
– Кымга солун садып, а кымга бербейн турар силер? – дээш, киоск соңгазын номчукчу бузуп каг чазып соктап, алгырып, солун негеп шаанга кирген. Ол дээш Лидия Иргитти келдирткен ужуру ол.
Ооң бажыңын билип алгаш, даң бажында солун айтырып келир улус база тыптып келген. Бо бүгү негелделер солун редакторунга түвектиг апарган. Пенсиязы-биле солун үндүрүп, улус чогуштуруп, ооң тиражын көвүдедирин негеп туруп бээрге, ам канчаар, каш пенсия чүге-даа чедишпес, солундан ол орулга-даа албайн турар, ооң ажылы чедимче чок болганы-биле “Ава” солунун үндүрерин соксадып каапкан.
Амгы үеде ооң бижээн чүүлдери “Твой информ” солунда үнүп турар. База бир солун чүүл – орус дылдыг солуннуң бир арнын тыва дылга үнер кылдыр дугуржуп алганы. Тыва дылды улам сайзырадып, тыва дыл кырында парлалганы калбартыр дээш, бичии-даа болза, Лидия Иргиттиң үлүүн ында киирип турары улуг чедиишкин-дир. Ону канчап мактавас боор, ол кижиниң чогаадыкчы мергежилинге кызымаа ол хире күштүг ышкажыл. Бодунуң биче сеткилдии-биле, мергежилинге бердингени-биле чонга бараан болуп турарын айтып каайн.
Лидия Иргиттиң чогаал ажылынга идиг болган бир чүүлүнүң барымдаазы, совет үеде, тыва радиога “Шагар-Ары” деп сатириктиг, шоодуглуг уран-чечен дамчыдылганың үндүрүлгезин белеткеп, дузаашкынныг сөстерни ажыглап өөренип алганы, сөөлүнде “Дегбес боо” деп сатириктиг чогаалды номчукчуларга бараалгатканы солун.
Ооң бижээн чогаалдарын адап, санап бижиир сорулга салбайн, өскелерге эскертинмес талазын көргүзерин оралдаштым. Чок-даа болза бар шинчилиг, үнген-кирген чонунга изиг шайлыг, дыка бөдүүн, каткы-хөглүг, чонзурак сеткилдиг кижи дээрзин чугаалаксап, ооң чогаадыкчы чедиишкиннеринге өөрүп, байырым чедирип олур мен.
/ Зоя ДОНГАК.
Москва хоорай.
Чурукту авторнуң архивинден алган
“Шын” №50 2025 чылдың декабрь 25