Өгбелерниң көшкүн амыдыралы шаандан тура-ла чер-чурт, бойдус-биле сырый, тудуш чораанын билир бис. Сүлде-сүзүк, шажын-чүдүлге, хамнаашкын ол үелерниң амыдыралының бир чугула кезээ турганын төөгү чугаалап турар. Шажын өөредии кижилерниң угаан-медерелинге салдарлыг болуп, ооң эге өөредиин, билиглерин элээди оолдар хүрээлерге хуурактар бооп өөренип турганнар. Чуртувус чаарттынып, чаа эргилде тургустунуп турар үеде шажын-чүдүлгени узуткап, хүрээ-хииттерни өрттедип, ооң ажылдакчыларын тудуп, хоругдап, сүрүп турган төөгүнүң үелери турган. Үе чаңгыс черге турбаан, ооң аайы-биле эде тургустунуп, хостуг чорукту чарлаптарга, сарыг шажын катап эглип, хоозураан улус-чоннуң бот-медерели оттуп, чүдүлге-сүзүглелинче катап эглип келген.
Бичии 4-5 харлыг үемде хам кижиден дыка коргар турган мен. Хамның шырай-арнынче дорт көөр хамаанчок, чоогунче безин чагдавас, кайы ыракта турар мен. Ол үеде бистиң аймактың бир улуг кижизи чок болганда, Кирбииш-Сарай деп черден хам кижини хооп, чалап эккелгенин сактыр мен. Улуг улусту көрүп турарымга, аңаа чеде бергеш: “Мени көрүп берип, салып көрүңерем” – деп-ле чугаалаар болганнар. Та чүнү көрүп, салып турганы чаш кижи сайгарбас, билбес турган мен. Чаштынып, дезип турумда-ла, ол хам мени көрүп, эскерип кааш: “Дуу бичии уруг бээр келем, уруум” – деп-ле менче айытты. Мен корткаш, ыңай болган мен. Соомдан угбам чедип келгеш, мени көгүдүп, ынавайн турумда-ла чедире берген.
Кортук кижи хамның арнынче-даа көрбейн, куду көрүп алган тур мен. Хам мээң бичии холчугаштарымны тудуп көргеш: “Бо бичии уруг өзүп келгеш, кончуг кижи боор-дур” – дээш, бажымны суйбаарга, оон дестирип турар мен. Хамның чугаазының утказын билбезимзе-даа, “Кончуг кижи” дээн сөстери сагыжымда арткан. Ам бодап чоруурумга, чонум, чуртум мурнунга багай эвес ажылдап, чонумнуң хүндүткелин чаалап алганымга өөрүп, ынчангы ол хамның чугаазын ам-даа сактып, бодап чоруур мен.
2017 чылдың чайынында соңгу аржаан Үш-Белдирже хөй-ле дыштаныкчылар ужупкан бис. Үш-Белдир курорттуң ачы-дузазын, буянын ап, эмненгеннер хөй. Каш чылдар бурунгаар Үш-Белдир курорт дээди шаңнал — алдын медальга төлептиг болганы дээрге анаа-ла бир таварылга эвес-тир. Ол дээрге курорттар аразынга эмнээшкинниң чедимчелии болгаш минералдыг аржаан-суунуң шынарының бедиин херечилээн бедик демдек бооп, мөөрейге тиилеп, үнелеткени-дир.
Ол чылын бөлүк хамнар курорттуң арыглаашкынын кылганнар. Ыяштарга хөй кадактар, чаламалар баглап, ону азарын соксадырын чонга чугаалап, тайылбырлап турганнар. Аңаа Достуруг-Оваа биле Чадыр-Овааны кылганнар. Чүге дизе ыяштарны пөстер-биле баглаарга, олар кургап, оон кедерезе өрт болурунуң айыылы-даа туруп болур дээрзин чонга тайылбырлааннар. Үстүнде кылган овааларны кадактар-биле быжыглап шарааш, оон иштинге ак чемниң дээжизин болгаш чигирзиг чемнерни делгээн. Чадыр-Оваа бетинге отту салып, аъш-чемни өргүп, сүттү болгаш сүттүг шайны тос-карак-биле өрү-куду чажып ыдамнаан.
Кажан хам дүңгүрүн туткаш, соктап, алганып, Чер, Дээрниң ээлерин кыйгырып хамнап эгелээрге, чыылган дыштаныкчылар ийи холун кожа тудуп, тейлеп, боттары база мөргүп, авыралды дилеп туган. Хенертен аяс турган дээривис диңмиреп, суггур чаашкын тө шаап, чуга хептерлиг турган боттарывыс чаъска чаа-ла чагдырган бис. Ынчан хам кижиниң күчү-күжүн көргеним солун таварылга уттундурбас арткан.
Бурун шагдан бээр Сүт-Хөл ыдыктыг чер бооп санадып келген. Аңаа хөлче кирип эштирин чөпшээревейн турган. Хөлдүң ол оожум туружун, амыр-дыжын үрептерге, дораан-на булуттар чыглып, долузун, чаашкынын тө шаап, кудуп эгелээр. Ол хөлдүң арыг-силиин Байкал хөл-биле деңнеп болур, хөлдү кым-даа хирлендирбес, аңаа богун арттырбас, ооң амыр-дыжын кым-даа үревес, ыдыктыг чер болган.
Хөл дугайында тоолчургу чугаалар хөй. Бурун шагда ол хөлге караң көрнүр хам шуваганчы чурттап чораан. Ол Сүт-Хөлдүң оът-сигенинден эм-домнуг аржаанны хайындыргаш, ону хамның хуулгаазын күжү, көрүжү-биле тайгага чаңныкты дүжүрткен чүвең иргин. Бир катап ол шуваганчы хөлдүң суунче улуг доскаар сүттү чажыпкан. Улус эртенинде оттуп келгеш, кайгап ханмаан: хөл сүт-биле долдунган дег, ак чайт апарган болган. Оон бээр-ле Сүт-Хөл чоогунуң оът-сигенниг одар-белчиир черлериниң девискээринде оъттаан инектерниң сүдү элбек, хоюг боорун чону эскерип көргеннер.
Тоолчургу чугааже кирген Иисус Христостуң төрүттүнген чери Вифлеемде (Пакистан) болгаш катап дирилген Ыдыктыг черлеринге чедип, 2017 чылда Турция, Израильче аян-чоруумну номчукчуга сонуургадыйн.
2019 чылда Вьетнам Социалистиг Республикаже өг-бүлевис-биле аян-чоруктап четкен бис. Ында Ту Кам Тхань — кайгамчык ордуларның болгаш шажын-чүдүлгениң бүрүн комплекизи бар. Ону ЮНЕСКО-нуң санынче киир бижээн болуп турар. Суг кырында ойнаарактар театры, Хон-Ла сарбашкыннар ортулуу, кижи бажының сөөгүнден болгаш бузундузундан кылган Линь Фуок пагодазы, Кара леди даа, Ханг Нга сээдеңнер бажыңы дээш кайгамчык элдептиг бойдустуң чурумалдары бар. Хо Ши Минниң мавзолеи, Будданың чыдар болгаш орар дүрзүлери дээш уламчылаза төнмес.
Нячанг хоорайда сарыг шажын черинге барган бис. Ынаар кирерде, идиин эжик аксынга ужулгаш, тускай шажын хеви болур пөс-биле мага-бодун орааттынып алыр. Чулаларны халас үлеп бээр болдулар. Буддийжи шажын черинге киргеш, ында дываажаң биле аза-четкер оранының инсталляциязын база көрдүвүс. Аза-четкер оранының өрээлинге кире бээрге, баштай караңгы, оон хенертен чырыш дээн соонда, коргунчуг аза-четкер дүрзүлери азыг диштерин шаарартып алган, алгы-кышкылыг көстүп кээрге, коргуп девидеп-даа турдувус.
Кандыг-даа чоннар сагылга-чүдүлгелиг, ону камнап, кижи бүрүзү хире шаа-биле аңаа бүзүрелдиг, ону хүндүлеп чоруурлар.
Раиса ОНДАР, РФ-тиң Журналистер болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn