(Тоожудан үзүндү)
Маргышкан ийи эр Зинаида Поликарповнаныӊ кирип келгенин эскербээннер. Ынчалза-даа оозу демгилериниӊ чугаазын эжик аксынга хевин уштуп тургаш, кончуг таптыг дыӊнаан.
– Бо кандыг ындыг шимээн үне берди? Политика сайгарып тур силер бе? – деп, ол Крупинкинниӊ ындыг чугаа кылырынга ынаан билир болгаш, өрээлче кирип ора билбээчеӊнээн.
Петя-даа, Сергей Ефремыч-даа бук дивээннер. Ол өйде өрээл ишти шып-ла шыпшыӊ чүве апарган. Зинаида Поликарповна ол халалыг шыпшыӊны үзе кирип:
– Чем кылып берейн, меӊээ дузалажыр силер, эрлер – дигеш, ийи кижизиниӊ арыннарынче шырайын чазык көөрүн кызыдып хүлүмзүрген.
– Мээӊ дузам бо таварылгада артык боор – дээш, Сергей Ефремыч хевин кеде каапкаш, дашкаар үнүпкен.
Эжик халырт кыннып хагдына бээри билек, Зинаида Поликарповнаныӊ карактарынга чаштар бүлдеӊейнип чугаалаан:
– Силерниӊ чугааӊарны дыӊнадым. Ефремыч багай эвес кижи, Петрушка. Изиглени бээр чаӊы бар харын. Арай билишпейн тур боор силер. Ооӊ-биле эптежип ап көр, оглум. Ам канчаар, бүгү назынымда чааскаан чурттап келдим. Салымым ыйнаан, аӊаа ынак-тыр мен.
– Бис ийини чагырар мен дээр хөөннүг-дүр. Боду баштай мени хөме таварып келди. Чок, авай, Сергей Ефремыч-биле мээӊ арамдан кара диис шагда маӊнап эрте берди ышкаш. Ынчалза-даа сээӊ аас-кежииӊни бодаар мен – деп, оглу иезин оожуктурган.
Одунуӊ чалыны сулараксап бар чыткан печкаларын көзей тыртып, хөмүрлер октагылай каапкаш, Петя шагынче көрген. Дүнекиниӊ үш шак. Сес шакта-ла школага башкыларныӊ башкылыы кээп эгелей бээр. Ынчалза-даа далажып болбас. Орун бажында шилде чүве ажырбас, чежеге-даа чедир манаар. «Υези кээрге, ээзиниӊ холдары аӊаа четкен соонда, үр-даа болбас. Куруг шили чуглуп артып каар» деп Петя иштинде боданган. Эх, сактыышкыннар, сактыышкыннар… Мооӊ мурнунда башка кирбейн, каяа, чүге чораан силер?...
Соӊгу адазы-биле болган чөрүлдээниӊ соонда Петя иезиниӊ бажыӊындан чоруп, область төвү хоорайныӊ бир улуг тудуунга ажылдай берген. Общежитиеден чурттаар өрээлди база алган. Ол маӊаа арагалаарынга өөрени берген. Ажыл төнерге, кады чурттаан эштери бот оолдар биле Петя дуу ресторан, дуу «хөглүг компания» дээш чоруптарлар. А шалың алган, чок болза разряд тывыскан хүннү черле анаа эрттирбес. Ооӊ кырынга бистиӊ чуртувуста ай санында чыгыы болур мергежилдер байырлалдары база немешкен. Тудугжулар, таксистер, садыгжылар, артиллеристер, спортсменнер хүннери дөмей-ле – арага ижер сылдаг, чылдагаан апаар. Черле ынчан чуртка ол өйде дашка көдүрер чоруктар чаӊчылчып, дүрүмчүй берген. Аӊаа бөдүүн ажылчын коллективтер, кудукку албан-чагырга черлери хамаанчок, эӊ үстүкү эрге-чагырга черлеринге безин дашканы хүннүӊ чыгыы көдүрүп болур турган. Араганы садыг бүрүзүнден-не садып алыр сен. Общежитиеде корум-чурумче кым-даа сагыш салбас. Кежээлерде суг, ол ары өө дег, шимээн-дааштан шииӊейнип турар апаар. Эжик аксында вахтёрлар безин орайтады элеӊ-халаӊ кылаштажып эгелээрлер. Петя маӊаа ийи чыл иштинде тудуг чериниӊ даргазыныӊ азы өске-бир удуртур кижиниӊ келгенин көрүп көрбээн. Ынчангаш ол маңаа хостуг чаӊнап, кара-таакпызын эштери көрбээнде тыртарын уламчылап, а араганы олар-биле кады ижип чоруп турган. Чамдык-чамдыкта арага кара-таакпыны солуй берген ышкаш кындыр сагындырып кээр. Ижипкениниӊ соонда, оозунга элээн үеде дегбестеп, сактырга, узамдыгып, уттундуруп бар чыткан дег апаар. Ынчан Петя бо ийи хайныӊ бирээзинден адырлып алыр-дыр дээн бодал-биле арагалап туруптар…
Петя шеригге ышкаш ооң боду дег «аараан» аныяктар-биле кажан, каяа тыпчып, таныжа бергенин орта эскербейн барган. Олар чүгле чашпан бажы тыртар эвес, сыкыртынар база болганнар.
Эмнер эккеп турар кезек кыстарныӊ аразында эмчи сестразы уруглардан бээр бар. Ынчалза-даа олар эккелген «белектерин» боттарынга черле ажыглавас. Шалыпкын садып-сааргылапкаш, шалыпкын арлы бээрлер. Аттары безин кижи кайгаар элдептиг, чажыт – Спасительница, Святая Мария, Божественная, Лучезарная дигилээш-ле чоруп каар.
Оларныӊ аразындан чаӊгыс-ла уруг артып каар. Адын Валя дээр. Петяныӊ уттундуруп калган Веразы-биле кедергей дөмей. Эӊ баштай көрүпкеш, ол сырбаш дээн. Верадан чаӊгыс ылгалыр чүвези – чандашсымаар кылажы. Артканы – арны-бажы, үнү, өрээш салган алдын-сарыг бажыныӊ дүктери – Вераныӊ-биле кара олчаан…
Хоорайныӊ ырак кыдыы аргажыгаш иштинде чер чавыт казанак бажыӊчыгаш. Петя суглар аңаа бөлүглежип чыглып алгаш, «тамчыктыг делегейин» көрүп-ле эгелээрлер. Эът-ханче сыкырткан эмнер, көксү-хөрекче киир тынган ыштыӊ ажыг амданы аныяк кижилерниӊ медерелин дөгейлендириптер. Амыдыралдыӊ чедер-четпези-даа, ооӊ чырык черге чаяаттынган өөрүшкүзү-даа уттундурар. Шупту чүве белен, чиик сагындырып, чуртталга чүгле эът-дамырже салган хоранныӊ ачызында чурттаксанчыг, күзенчиг ышкаш кыннып келир. Соругдаан, чедип алыксаан сеткил-хөөнүӊ бодай кааптарыӊга-ла боттанып турар. Бо «делегейге» шүүдел, түрегдел көрбес сен. Холуӊ, будуӊ чагырга чок шимчеп, чалгын-чүглүг апарган дег, өрү бедикче ужуп, куду тамыже сыыладыр бадып-даа турар сен. Боданырда безин күжениишкин үндүрбес. Сээӊ мурнуӊга хөй роботтар иженип, аъш-чемни баарыӊга эккеп салып, олбук-хевисти орууӊга чадып кааптар. Аялга-хөгжүмнүӊ үделгези кулактардан хензиг-даа ыравас, үзүктелбес. Арын-нүүр, ат-алдар деп билигниӊ ол «делегейде» орну чок. Күзезиӊзе, үчүген чанагаш кылдыр уштунуп кааптар сен. Оол, кыс деп ыядыышкын, эгениишкин чок. Ынчан оларныӊ мага-боттары, дунчулаан чыланнар дег, бот-боттарынга ораажып, чыпшынчып-ла эгелээр. Кайызы, кымы-биле-даа дөмей-ле… Бо «делегейже» кирген кижилерниӊ угаан-сегээни адыгуузун малдыындан-даа дорайтап каар. Тамчыктыг ындыг көрүүшкүннер чоорту эртип, чер кырында амыдыралдыӊ өӊнери билдинип кээр. Аныяк кижилерниӊ хол-будунуӊ үй-балай шимчээшкиннери оожумнап, аарышкылыг, даржынчыг курлуушкуннар, тыртыышкыннар эгелей бээр. А ол хилинчек төнери билек, далар аарыг соонда миннип келген кижи дег, соок дер дүжүп, шаг чок апарган олургулаар. Шалдаӊ-чанагажын-даа тоовастар. Карактарыныӊ шоозу шилденчек, сээдеӊзиг…
Петя биле Валя ол казанак бажыӊга чүгле иелээн келгеннер. Чылдагааны – Валя божуур апарган. Эъди дүүнден бээр бичиилеп ыстап аарып келген. Бичии кижиниӊ өлүг төрүттүнерин олар ыяк билир. Ындыг дээш ам канчаарыл, мага-боттан ону хоорар, уштур апаар. Валяныӊ бөрбейген улуг иштин Петя төш адаандан куду кара күжү-биле сы базып кирипкен. Чок, бирээзи аарзынып алгырбаан-даа. Ооӊ карактары өрү дээвиирже бүлдүрертир үзейи берген, боду ыыт чок чыткан. Демин чаа сыкыртынып алган хораныныӊ «ачызы» дээпкени ол.
Чырык чер кырынга чаш уругну төрүп чаяаганынга Валя чоргаарланып, өөрүп шыдавас. Ооӊ моон соӊгаар ие болуп, чаштыӊ хөглүг каткызын, чассыг ыызын, кышкызын дыңнаар харыы чок. Ындыг чаяалганы ол боду оскунуп алган. Төрүзе-даа, өлүг төл төрүүр. Угаан-сегээни менээрээнинден өлүг чаш төл төрээн аваныӊ херээ дег каржы, кээргел чок үүлгедиг бар бе? Коргунчуг «аарыгга» алыскан, чагырткан медерелдиӊ чаржынчыы, чөгенчии ол-дур!
Чаш уругнуӊ бажы уштунуп кел чыдырда, Петяныӊ холдарын Валя ыӊай идипкеш, бажын көдүрүп, олуруп алган. Ооӊ чүзү-даа аарываан. Чүгле харын белде кедергей аар, шыланчыг чүък бар. Сактырга, ооң белин чер иштинче киир базып-даа турганзыг. Чүден ындыгыл дээрзин ол мүн-не албааргай медерелин өттүр билип орган. Өлүг уруг… Кезек када ужу-бажы салбарара берген, дембээргей олурган Валя кыпсынчыг кышкырыпкаш, үнүп орган чаш уруунуң бажын ийи холдап туткаш, долгай аарак ушта тыртыптарга, өлүгленчек кара-көк өӊнүг чаш төл ооӊ буттарыныӊ аразындан кулбураш дээн. Хинни ие ол-ла уу-биле үзе-чаза соккаш, бичии чаштыӊ тырыжа кадып калган хензиг өл мага-бодун ырадыр шывадапкан. Петя дыӊнаарга, ооӊ ынаар барып дүшкен даажы мылчырт дээн ышкаш болган…
Бо таварылганыӊ соонда Петя баш сугар чер тыппастаан. Чүге дээрге Валяныӊ уруунуӊ дугайында «дидир-дидир» улуг эвес хоорайжыгашка дыргын тарай берген. Ол хамаанчок ырак суурда авазы безин ооң дугайында чагаа бижээн. Чогуур органнар истелгени кылып эгелей берген деп радио, телевизорга чарлап каапкан. Ынчангаш Петяныӊ кортпас, сезинмес, каразывас аргазы чок. Таптыг-ла ол өйде хоорайныӊ өске бир тудуг черинде ажылдап турар таныыры Петяга ырак Тываже баар тудугжулар чыып тур деп медээ эккелген. Аӊаа ийи-үш чылда дуза көргүзүп, ажылдаар чүве-дир дээн. Петя боданмайн-даа, оларга катчы берген. Υжен шаа эрлерден тургустунган бригада Тываныӊ бо районунуӊ төп эмнелге тудуунга ийи чыл хире ажылдааннар. Кончуг чараш, хөй өрээлдерлиг эмнелгени туда шаап бергеннер. Хүлээдип турда, ук черниӊ чурттакчылары өөрүп четтиргенин илередип хөлчок болганнар. Тудугжулар база кылган херээнге сеткил ханган байырлажып чанганнар. А Петя Амосов канчанганыл?
(Уланчылыг).
Михаил Дуюнгар, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №12 2026 чылдың апрель 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY