| Бүгү-делегейниң IV буддийжи шуулганга уткуштур |
Кирбииш-Сарай деп черниң адын бир дугаар дыңнаан кижи дораан чарашсынып сонуургай бербес деп бодаар мен. Ооруг-Аксы деп кайгамчыктыг чараш болгаш байлак черге XX вектиң 60 чылдарында Чадаана хоорайның бүдүрүлге комбинады аңаа бичии бүдүрүлгени ажыткаш, тууйбу кылып, чугай өрттедип эгелээн. Оон бээр-ле ажылчыннар бажыңнар тудуп, ол черге турумчуп чурттай бергеннер. Суурга Кирбииш-Сарай деп ат быжыглаттынган.
Кирбииш-Сарайның төөгүзү ооң-биле кызыгаарлаттынмаан. 1960 ажыг чылдарда сагыл-саңмаарлыг лама башкы Шымбай-оол Дажы-Торлук оглу Куулар онза чараш черге бичии бажыңчыгаш тудуп алгаш чурттай берген. Ол 1898 чылда Бээзи кожууннуң Баян-Талага кууларлар сумузунга хөй ажы-төлдүг бөдүүн өг-бүлениң 10 дугаар оглу болуп төрүттүнген. Ооң кады төрээннери шупту 11 кижи турган, оларнын үжү оол, сези кыс.
13 харлыында Үстүү-Хүрээге хуурактап эгелээш, сарыг шажынның үндезин билиглериниң эге чадаларын ниитизи-биле 9 чыл өөренген. Ооң соонда Моолдуң Кандан хүрээзинге шажын өөредилгезин уламчылаан. Аңаа кешпи атты камгалап алгаш, Чадаанаже ээп келгеш, Үстүү-Хүрээге элээн чылдар дургузунда албан-хаакчылап ажылдап чораан. Тывага политиктиг репрессиялар үезинде кара нүгүлге таварышкаш, Шымбай-оол башкы чеди чылга хосталгазын казыттырып шииттирген. Ол Хүтке, Тожунуң Сыстыг-Хем-Аксы деп черге тудуг ыяжы белеткеп, кадыг-берге ажылга хилинчек-човулаңны эрткен.
1940 чылда Тывага чаңгыс-даа хүрээ артпаан. Тарадыр сывыртапканнардан арткан бөлүк ламалар Чадаананың Госстанция адаанга ийи бажың тудуп алгаш, ажылын уламчылап, боттары өглерге чурттап турган. Шымбай-оол хелиң ол хүрээниң улуг ламазы болуп катап ажылдай берген. Ынчалза-даа 1960 чылдарда ламаларны тарадып, хүрээниң ажылын соксаткан. Оон эгелеп Шымбай-оол башкы Кегээн-Булакка ыяш белеткээр ажылдарга киржип чорупкаш, Кирбииш-Сарайга турумчуп чурттай бергени ол.
Шажын-чүдүлге хоруглуг-даа турган болза, хелиңниң ачы-дузазын дилеп, ынаар баар кокпаны чүдүкчү чон изеп каан. Буянныг башкы чонунга ажык-дузазын чедирип, амыдыралдың чугула херек айтырыгларын шиитпирлежип берип чораан.
Шымбай-оол Дажы-Торлук оглу Куулар башкыны Кирбииш-Сарайның чурттакчылары аажок хүндүлээр, ооң шайын хайындырып, аъш-чемин кылып эккеп бээр, бажыңын арыглап-аштап, үргүлчү хайгаарап карактап кээп турганнар.
Шымбай-оол хелиң бүгү назынында бурган башкының шажын өөредиглерин шыңгыы сагып, сарыг шажынга сагыш-сеткилинден бердинген буянныг башкы. "Судурларны шээжи-биле билир болгаш, кандыг-даа берге үелерде тариналарны номчуп чорааным-биле ажырбайн, дириг артып калган мен" — деп, ол чугаалаар чораан.
1991 чылдың июнь 18-те Шымбай-оол Дажы-Торлук оглу Куулар аарааш бурганнай берген. Кирбииш-Сарай чоогунда Ак-Хая деп черге орнукшуткан.
XX вектиң шылгараңгай кижилериниң бирээзи, 60 чылдар нүүрүнде сарыг шажынның өөредиин нептередип, чүдүкчү чонунга ачы-дузазын чедирип, буянныг үүлени кылып чораан Шымбай-оол Дажы-Торлук оглу хелиңни чону утпаан, ооң чырык адынга тураскаадып Кирбииш-Сарайда дуган-субурганны 2015 чылда тудуп каан. Тывада ындыг хевирлиг дуган-субурган чок. Ооң тудуун кылып тургузарынга Кирбииш-Сарайның эр хиндиктиг чону, оларның аразында Шолбан Канаң-оолович Донгак база Айдыс Сат, Ортун-оол, Ай-Херел Базыр-Сат оолдары алышкылар эң-не идепкейлиг болуп, холу-биле малгашты хоюдуп тургаш дуган-субурганның тудуун доосканнар. Үш алышкы ам бо хүннерде кайызы-даа бо өртемчейде чок, сөөлгү ийизи тускай шериг операциязынга эрес-дидим тулчуп тургаш, хары черге маадырлыы-биле бажын салган. Сарай хелиңниң кады төрээннериниң ажы-төлү, төрелдери, чүдүкчү чон субурганның тудуунга база калбаа-биле киришкен.
Дуган-субурган тудуунуң эгелекчизи болгаш ону дооскуже организастыг ажылдарның башкарыкчызын Марьяна Кара-Сал дээр. Ол 2007 чылдан 2018 чылга чедир Чадаана хоорайның суд черинге болчукчу болуп, амгы үеде болчукчу ажылын уламчылавышаан, Кызылда чурттап чоруур. Ооң алыс чурту — Мөңгүн-Тайга. 2014 чылда чайын Марьяна Кара-ооловна эш-өөрү-биле Кегээн-Булак аржаанынче Кирбииш-Сарай таварып чорупкан. Орук ара сууржугаштың чанында хаядан үнүп чыдар кара сугга чунуп тура, долгандыр бойдустуң чараш-каазын, дээрде аай-дедир ак-ак, ак-көк, кызылзымаар өңнүг булуттарны магадап ханмаан. Кирбииш-Сарайның чурттакчылары-биле ужуражып, суурнуң төөгүзүн Марьяна сонуургап айтырган. Олар Шымбай-оол хелиңниң дугайында төөгүп бергеннер. Буянныг башкының бажыңының орнунга субурган тудар болза эки-дир деп бодал Марьянаның бажынга хенертен төрүттүнген. Ооң-биле катай сууржугашта электри чырыы коштунмаан, чурттакчылар караңгы черде чурттап турары илереттинген. Чадаананың чагырга черинге чедип, Кирбииш-Сарайже электри чырыын кайыын кожуп алырын база харылзаа дугайында айтырыгларны сүмележип чугаалашкан. Кирбииш-Сарай аңгы сууржугаш эвес, Чадаана хоорайның бир кудумчузу кылдыр бактаап турарын Марьяна Кара-ооловна билип алган. Оон бээр-ле ажыл хайныгып үнген. Кирбииш-Сарайның чурттакчыларын чыып, хурал-суглаа эрттирип, амыдыралчы айтырыгларны шиитпирлээр аргаларны дилеп эгелээн. Хүрээге барып, Шымбай-оол хелиңниң бажыңының орнунга субурган тудуп алыр чөпшээрелди айтырып, лама башкылар-биле сүмелешкен.
2015 чылда Үстүү-Хүрээниң Камбы-ламазы турган Джамбел Лодой (Апыш-оол Шуракайович Сат) Марьяна Кара-ооловнаның саналын чүүлдүгзүнүп деткээш, ук ажылды удуртуп эгелээн. Субурганны тудар черни Тибеттен келген ламалар шыйып, судурун номчуп, айыткан. Дуган-субурганны шажынның ёзу-дүрүмнерин хажытпайн тудуп тургускан. Алдыы-Хүрээниң Камбы-ламазы турган Гелег Чалере (Ай-оол Кызыл-оолович Донгак), лама башкы Тензин Чымба (Шолбан Ооржакович Биче-оол) доктаамал дузалажып турганнар. Тибеттен келген ламалар база Кирбииш-Сарайга үргүлчү кээп, арамайлап турган. Сөөлгү хелиң Шымбай-оол Дажы Торлук оглу башкыга тураскааткан дуган-субурганның тудуун 2015 чылдың июль 20-де байырлыг байдалга ажыткан. Дуган-субурганның иштики ханазында XIV Ыдыктыг Далай-Лама башкының чуруун азып, ширээ кырында чуланы кыпсып каан, Шымбай-оол башкының чуруктарын, аъш-чем дээжизин ында делгеп каан. Ооң девискээрин Кирбииш-Сарай чону арыг-силиг эдилеп, чулазын өжүрбейн, чүдүп келген чонну эптиг-эвилең уткуп-үдеп турары чоргааранчыг. 2026 чылда Будда бурганның овур-хевирин Индиядан чалап саадаткан. Сарай хелиңниң төрел аймаа чылдың-на Алдыы, Үстүү хүрээлерниң лама башкыларын чалап, ном-судурун номчудуп, буянныг үүлени уламчылап турар.
Шымбай-оол Дажы-Торлук оглу Куулар – Тывага сарыг шажынның өөредиглерин нептередип, ону хоруп-даа турар үелерде чонунга ачы-буянын, дузазын чедирип чораан хүндүткелдиг лама башкы. Чон ооң адын дорт адавас, "Дириг бурган", "Улуг кижи", "Сарай Хелиң", "Сөөлгү кумзат" деп ойзу адаар чораан. Буянныг башкыга тураскаадып кылган дуган-субурганның чулазы хып турар, эжии-даа, Кирбииш-Сарайже орук-даа кезээде ажык.
/ Надежда КИЛИК, хоочун башкы.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
Шын №30 2026 чылдың август 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn