Чурттакчы чоннуң амыдырап-чурттаарынга айыыл чок чорукту болгаш таарымчалыг байдалды тургузары – республиканың Чуртталга-коммунал ажыл-агый яамызының кол сорулгазы.
Тыва Республиканың Чуртталга-коммунал ажыл-агый яамызы 2021-ден 2025 чылга чедир үеде «2014-2025 чылдарда Тыва Республикага чуртталга-коммунал ажыл-агыйыныӊ чедимчелиг болгаш идегелдиг ажылын бедидери» деп күрүне программазының иштинге коммуналдыг инфраструктураны, техниканы чаартыр, чөпшээрел чок бок төгер черлерни узуткаар, чурттакчы чонну арыг суг-биле хандырар болгаш күскү-кышкы үелерге белеткел талазы-биле системалыг ажылды чоруткан.
Тускай техника чаартылгазы
2021-2025 чылдарда 112 тускай техника саттынган, планда көрдүнгени — 49 (планны 2 катап ажыр күүсеткен).
Чылдар аайы-биле көөр болза:
2021 чылда 7 техника (экскаватор-чүдүрүкчүлер, тракторлар, вакуумнуг машина, бок сөөртүр машина, автокран);
2022 чылда 67 техника (КамАЗ самосвалдар, чартык прицептер, улуг сөөртүкчү МАЗ-тар, АМКАДОР чүдүрүкчүлер, экскаватор, бульдозер, бок сөөртүкчүлери, прицеп-цистерналар);
2023 чылда 12 техника (бок чүдүрер машиналар болгаш хөмүр-даш складтарынга КамАЗ самосвалдар);
2024 чылда 5 техника (бок сөөртүр КамАЗ машиналар);
2025 чылда 24 техника немешкен (аңгы-аңгы хевирниң бок сөөртүкчүлери).
Тудуг адырының чедиишкиннери болгаш хөмүр-даш складтарының чаартылгалары
2022 чыл: Кызыл хоорайга 1 хөмүр-даш складын туткан база Бай-Тайга, Барыын-Хемчик, Мөңгүн-Тайга, Тес-Хем, Таңды, Өвүр, Эрзин кожууннарга 7 хөмүр-даш складтарын чаарткан. Ниити түңү — 76407,00 муң рубль. Оран-саваларга септелгелер, херимнээр, чылыдылга, электри тургузар, асфальтылаар, дериг-херекселдер, кудумчу чырыын болгаш видео-хайгаарал тургузар талазы-биле ажылдар кылдынган.
2023 чыл: Бии-Хемниң Туранда, Каа-Хем кожууннуң Сарыг-Септе, Сүт-Хөл кожууннуң Суг-Аксында, Шагаан-Арыг болгаш Чадаана хоорайларда, ниитизи-биле 5 хөмүр-даш складтарын чаарткан. Ниити түңү — 69504,00 муң рубль. Складтар тургузар 5 чер участоктарының документилерин долдурган.
Хөмүр-даш складтарын тудар болгаш чаартыр талазы-биле хемчеглерни боттандырары-биле 52 доктаамал ажылчын олуттарны тургускан.
Чөпшээрел чок бок төгер черлерни узуткаан:
2022 чылда Таңды, Сүт-Хөл, Бии-Хем, Кызыл кожууннарда болгаш Чадаана база Кызыл хоорайларда чөпшээрел чок бок октаар черлерде кадыг коммунал бок артынчыларын (ТКО) узуткаан. Үндүр сөөрткен боктуң хемчээли— 59557 тонна (397046,73 куб метр), 104615,00 муң рубль түңнүг. Ниити хемчээли 592388,33 куб метр 15 бок төгер черни чок кылган.
2023 чылда Ак-Довурак хоорай болгаш Улуг-Хем, Чаа-Хөл база Чөөн-Хемчик кожууннарда чөпшээрел чок бок төгер черлерни узуткаан. 48985,0 муң рубль түңнүг 69236 тонна кадыг коммунал бок артынчыларын үндүр сөөрткен.
2022 чылда 8 куб хемчээлдиг бок төгер 221 бункерни саткан (планда 150 бункер көрдүнген), 47 хуу ажыр күүсеткен.
2023 чылда бок октаар 170 бункер болгаш 218 контейнерни саткан (планда 143), 171 хуу ажыр күүсеткен.
Тыва Республиканың Арга-арыг ажыл-агыйы болгаш бойдус яамызының 2021 чылдың декабрь 20-де үнген 688 дугаарлыг дужаалы ёзугаар «Транспорт сервизи болгаш төлевилел» КУБ-ка кадыг коммунал бок-биле ажылдаар регионалдыг операторнуң эрге-байдалын тывыскан. Бүдүрүлге амгы үениң 55 тускай техниказы-биле дериттинген. 4503 дугуржулганы чарган: албан черлери-би- ле — 1929, хуу кижилер-биле — 2090, хуу сайгарлыкчылар-биле — 484. 100 ажыг ажылчын олутту тургускан.
Суг хандырылгазы
2023 чыл: Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик, Кызыл, Тес-Хем, Улуг-Хем, Эрзин кожууннарга база Кызыл хоорайга 11142,2 муң рубльге 23 кудукту каскан. 5400 кижини ижер арыг суг-биле хандырган.
2024 чыл: Кызыл, Чаа-Хөл, Сүт-Хөл, Тес-Хем кожууннарга 6391,74 муң рубльге 11 кудукту тургускан. Арыг ижер суг-биле 12000 кижи хандыртынган.
2025 чыл: 5826,05 муң рубльге Чөөн-Хемчик, Улуг-Хем, Тес-Хем кожууннарга 8 кудукту кылган. 1800 кижини арыг ижер суг-биле хандырган.
Ниитизи-биле 2023-2025 чылдарда 9 муниципалдыг тургузугга 42 кудукту кылган, 19200 чурттакчы чонну арыг суг-биле хандырган.
2025 чылда суг сордурар черлерге субсидияларны аңгылаан: Кызыл кожууннуң хоорай чергелиг Каа-Хемге 10090,8 муң рубль, Чеди-Хөл кожууннуң Хову-Аксынга 5810,5 муң рубль. Хову-Аксының суг белеткээр станциязынга септелге болгаш чаартылга ажылдары кылдынган (6 фильтрни солаан).
Күскү-кышкы үеге белеткел
2021-2025 чылдарда чуртталга-коммунал ажыл-агый объектилерин белеткээр ажылдарга 194470,0 муң рубльди (ооң 4260,0 муң рубли — тус чер бюджединден, 190470,0 муң — бюджеттен дашкаар акшаландырыышкын) чарыгдаан.
Күүсеттинген ажылдар:
Суг дамчыдар база канализация четкилерин солаан: 2023-2024 чылдарда 1,92 км, 2024-2025 чылдарда 2,8 км, 2025-2026 чылдарда 1,267 км.
44 кончуг ханы скважинаны, 12 суг сордурар станцияны, 16 канализация сордурар станцияны база канализацияның 3 арыглаар дериг-херекселдерин септээн.
Чыл санында бажыңнар иштиниң чылыдылга болгаш канализация системаларын аштап-арыглаар база хынаар, тырылган арматураны солуур, чылыглаар ажылдар, серизин септээр хемчеглер чоруттунган.
Ук хемчеглер республиканың хөй аал чурттаар бажыңнарының 14 муң ажыг чурттакчыларынга чуртталга-коммунал хандырылгазының шынарын экижиткен.
Нарын айтырыглар:
- коммуналдыг инфраструктураның элеп-эргилээри. Чуртталга-коммунал ажыл-агыйының дыка хөй объектилеринге капитал септелге база долузу-биле солуур ажылдар негеттинип турар;
- чуртталга-коммунал ажыл-агый организацияларының өрелери. Чарыгдалдарының орнун тургузар субсидиялар деткимчениң кол механизми болуп артпышаан;
- тус черлерде суг-биле хандырар системалар чедишпейн турар. 3 чыл дургузунда тус черлерге 42 суг-биле хандырар системаларны тургускан-даа болза, ыраккы черлерде арыг суг-биле хандырылга айтырыы берге болуп артпышаан.
2026-2030 чылдарда кол планнар
Суг-биле хандырар системаларның хөгжүлдези:
- төпчүткен суг хандырылгазы чок муниципалдыг тургузугларга суг-биле хандырар системаларны тургузарын уламчылаар;
- Кызыл кожууннуң хоорай чергелиг Каа-Хемниң Преображенский микрорайонда суг сордурар станцияны ажыглалче киирер («Водоканал-Сервис» КХН — хуусаазы 2028 чылга чедир);
- туттунган суг сордурар болгаш суг белеткээр станцияларны техника-биле хандырар болгаш үзүктел чок ажылдадыр;
- муниципалдыг тургузугларда эргижирээн суг дамчыдар четкилерни солуур (чыл санында 2-3 км-ден эвээш эвес).
Тускай техникаларның чаартылгазы:
- муниципалдыг тургузугларга план ёзугаар коммуналдыг техниканы садар (вакуумнуг машиналар, экскаватор-чүдүрүкчүлер, азар херекселдиг тракторлар);
- хөмүр-даш складтарының машина техниказын чаартыр (чүдүрүкчүлер, самосвалдар);
- кышкы үеде оруктарга болгаш девискээрлерге ажыглаар техниканы садар (элезин чажар, хар аштаар машиналар).
Чуртталга-коммунал ажыл-агый организацияларынга деткимче:
- чарыгдалдарының орнун тургузар субсидияларны бээр;
- чуртталга-коммунал ажыл-агый организацияларының чээлилиг өрелерин эвээжедир.
- коммуналдыг комплекс бүдүрүлгелериниң саң-хөө туружун бедидер.
Күскү-кышкы үеге белеткел:
- чуртталга-коммунал ажыл-агый организацияларының, башкарыкчы компанияларның база ТСЖ-лерниң ажылын дүүштүрер;
- ханы скважиналарга, суг сордурар станцияларга септелге ажылдарын чорудар;
- эргижирээн суг дамчыдар болгаш канализация четкилерин солуур (чылдың-на 2-3 км-ден эвээш эвес);
- бажыңнар иштиниң чылыдылга хандырылгазын болгаш канализация системаларын хынаар болгаш арыглаар.
А. СОЯН белеткээн.
Буян ООРЖАКТЫҢ тырттырган чуруу.
“Шын” №20 2026 чылдың май 28
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...