Чайын бичиивисте угбалар, акыларывыс-биле ойнап чоруп турувуста, имир-даа дүжер, чанар күзелдиг кижи чок болур. Улуглары караңгыны ажыглап, бичиилерин коргудуксаар чүве болгай. Ынчангаш болганчок-ла: «Коргунчуг-чугаалажыр-дыр че» дишкен соонда, херим кыдыында узун чудукка шууштур олура кааптар бис. Шала кортуктарывыс «шыырактарывыстың» ортузунче сыңнып кирер. 80 чылдарның ийиги чартыы-дыр ол: бо хүнде ышкаш кудумчуда шуужуп турар хөй машина-балгат-даа чок, совхозтуң улуг хөлгелери дээрден башка. Ынчангаш кудумчу ыржым болгаш караңгы. Ёзулуг коргунчуг чугаалар дыңнаарынга таарымчалыг. Бистиң аравыстан ол талазы-биле эң-не тергииннер – Чипииш биле Алёна угбаларывыс. Олар, ам бодап чоруурга, боттарының акыларындан, угбаларындан дыңнап ап турган хире. Улаштыр биске дамчыдып бээр, бис – бодувустан бичии салгалче. Ынчап чоруй ол коргунчуг чугааларны аңгы-аңгы суурларда чажыттарывыс шупту билир апарган боор, харын-даа мырыңай болган черин боттарыныы-биле өскертип ап, чамдыызын немеп алган болгулаар чүве. Ынчангаш силерге ол үеде дыңнап чораанывыс төөгүлерни бараалгадыр-дыр бис. Та шын чүве, та чогаадып каан чүве, ону кым-даа билбес. Ынчалза-даа ол үеде бисти ылап-ла коргудуп чораан чүве.
Холум эккел!
Тывадан бир ажылдакчы кижи Саян ажыр командировкалап чорупкан. Бир хоорайга 3-4 хонук ажылдаар ужурлуг, ынчангаш аалчылар бажыңынга доктааган. Чурттаар өрээлдер колдуунда дола берген, хосталыры арай элек хире боорга, ажылдап олурар кара салдыг аныяк эрден ээрешкеш турупкан.
– Ынчаарга мында бир улус чурттавас хостуг өрээл бар. Чүгле аңаа чыттырып каап болур мен.
– Ийе-ийе – деп амырап алгыра бээрге, холу-биле чугааны доза имнепкеш, уламчылаан:
– Чүгле чаңгыс негелдени күүседир ужурлуг силер: албан аңаа үш хонар силер. Оон эрте чоруп болбас.
– Ынчанмайн канчаар. Ийе, албан үш хонар мен. Дүрген санажыптайн, мени ол өрээлче киирип көрүңер – деп мырыңай чанныр чыгыы апарган. Паспорту-биле демдегледип, төлевирин кылгаш, бир аныяк кыска эдертип каарга, кады 3 дугаар каътче үнүпкен. Узун коридорну төндүр кылаштааш, азыг черде өрээлдиң эжиин ажыдып киргеш, дүлгүүрүн аныяк кыс стол кырынга салып кааш, үне халып чыда, хая көрнүп келгеш:
- Кежээ удуурда, албан форточкаңарны хаап алыр силер – депкеш, туфельдерин токкуладыр маңнай аарак чорупкан.
Орукка шылаан кижи чүү боор, душтаныпкаш, тумбочка кырында чыдар «Правда» солунну туткаш, орунга «улуг-каралап» чыдыпкан. Үр-даа болбаанда солун ооң хөрээн шыва берген. Чамдык арыннары салгынга шалаже эстеп бада берген. Саазыннар шылыраарындан оттуп кээрге, имир дүшкен болган. Даштын хат хадып турар, соңга пөстери безин салбараңнаар чүве турган. Туруп келгеш, форточказын хаапкаш, өрээл долдур сылдыраан солун арыннарын чыггаш, ортузундан сыга иткеш, сыртыының адаанче суп каан. Адаанче баткаш, кежээки чемин чип алгаш, хат оожургаан хире боорга, агаарлап үнүп келген. Чаъс дымырадып чоруй, чоорту саара-ла берген. Өрээлинче кирип келгеш, орнун эткеш, сайгылгаанны өжүргеш, соңга пөстерин хаап чыдырда, кызаңнаашкын коргунчуу сүргей кижиниң бажын чара шаапкы дег чырыткылаш дээн соонда, диңмирээшкин чажырт-ла дээн. Ырак эвесте чаңнык дүшкен хире дааш үнген. Холунуң шагын чешкеш, тумбочка кырынга салгаш, чаъска шыгый берген костюмун сандай ооргазынга аскаш, удуп чыдыпкан.
Чиктии кончуг дааштан хенертен отту чаштап келген. Сактырга-ла, өрээлде бир кижи кылаштап турар-даа ышкаш. Караан ажыдыпкаш, шимчевейн-даа, кезек када караңгыга чаңчыктырыпкаш, ам-на бир ийинче ийленипкеш, бажын ковайтып, дыңнаалай берген. Шынап-ла, бодундан өске өрээлде чоруп турар кижи бар апарган, чүгле көзүлбес. Даажын дыңнаарга, дыка улуг мөге-шыырак кижи ышкаш, тыныжы аар. Бир-ле чүве дилеп турар хире. Кортканындан чоорганы-биле бажын дуй шуглапкаш, бичии черден кеденип, дер-бузу шааңайнып, чүрээ тикиңейнип чыдырда, коридорда кижи кылаштаан соонда, сайгылгаанны кыпсыпкан – эжик кырында бичии соңга чырып келген. Демги шимээн читкен. Олчаан уйгузу сергээн. Шагын алгаш көөрге, дүнекиниң 3 шак 15 минута болган. Тургаш, сайгылгаанын кыпсыпкаш, графинден соок суг ижип алгаш, чытпайн-даа, «За рулём» деп сеткүүл номчааш олурупкан. Номчуп-даа эвес, чүгле чуруктар көөрүнге өй, ал-сагыш демги көзүлбес кижиде. Арай деп даңны атсып алгаш, ажыл-херээн кылып чорупкан.
Ажылының хөйүнден, чогудуп-бүдүрүп алган херектеринге, ужуражып-танышкан чаа өңнүктеринге өөрээн кижи эрткен дүннү-даа уттупкан. Чаа таныштары-биле ресторанга бичии хөөрежипкен кижи аалчылар бажыңынче таксилепкен. Таксист эр чурттап турар черин сонуургап айтырарга, херекке-даа албайн, ужур эдертип таарзынганын чугаалап каан.
Ийи дугаар дүн дүшкен. Дидим кижи чүнү тоорул, соңга пөзүн-даа дуй тыртпайн, хевин-даа ужулбайн, орунче калбаш кээп дүшкен. Ажыл-херээниң эгези чогумчалыг болганынга өөрүп чыткаш, удуй берген. Миннип кээрге, бир кижи ону аажок оттур силгип турар болган.
- Чүү болду, шаак! – дээш, тоовайн чыдарга, мырыңай солагай талакы
будундан дүжүр сога берген. Ам-на отту чаштап, ол кижиге удурланы берген. База-ла кижи боду көзүлбес, а ооң күштүг холдары ону ууштап-ла турар. Бар күжүн чыггаш, тура халааш, сайгылгаанны кыпсыпкаш, орус-тыва бар-ла турган эки-бак сөстерни бүлгүртүп, хөрээ өгдеңейнип турган. Коргуп эвес, ам мырыңай хорадап эгелээн: - Шоруң, шаак! Ам ынчаар болзуңза, канчаптар эвес мен. Убью! – деп, орустап, тывалап оданып, сөгленип олурда, даң аткан.
Ам черле белеткенип алыйн адырам дээш, кежээ удуурда садып алганы омааш, серээлиг доңгураан, чаңгыс калбак батарейка сугар ногаан чук фонарын сыртыының адаанче суп алган. Бодап чыдарга, форточканы анаа эвес хаап ап турарын чагаан болган. Ол уруг база чиктии кончуг өрээлче киирипкеш-ле, маңнап чорупкан. Таксист база-ла ол аалчылар бажыңын сонуургаар болган. «Черле анаа эвес, аза-бук бар болган-дыр эвеспе. Ам черле удувайн, манаптайн адырам» деп боданып алгаш, орайга дээр номчуттунуп чыдарга, шимээн чок болган. Уйгу черле алыр. Форточканы так дээктеп алган болгай мен дээш, сайгылгаанын өжүргеш, удуп чыдыпкан. Чаа-ла 2 шак ажып турган. Кылын уйгуже кирип четтикпээнде, шынап-ла, соңга-даа дагжап эгелээн. Форточканы-ла тыртып турар хире. Сыртык адаанда фонарын, доңгураан уштуп белеткеп алган. Форточканы сирлеңнедир күш-биле тыртып-ла турар. Орунга соңгаже көрүндүр олуруп алгаш, фонарының кыдыында чук кнопказын базыпкан. Өрээл ишти чырып келген. Доңгураан база ажыдып алгаш, манааш олурупкан. Форточка-даа ажыттынган! Соңга пөзүнүң кыдыындан узун кара дүктерлиг мөге хол шенекке чедир көстүп кел чыдырда, кускуннапкаш, доңгураа-биле бир шашкан. Деггени-ле шын. Бодунуң бажынче бир чүве улдапкан ышкаш апарган соонда, билинмейн барган. Оттуп кээрге, хүн хөөреп келген болган. Дүнеки болуушкунну сактып келгеш, тура халааш көрген – хан-даа көзүлбес. Аргажок шанчыпкан кижи болгай мен дээш канчаар-даа көөрге, чүве билдирбес болган. Чунуп секперенип алгаш, чемоданын туткаш, адаанга дүлгүүрүн хүлээдип кээрге, бир дугаар хүнде олурган кара салдыг эр оң талакы холун бинт-биле шарып алган олурган.
- Эки хондуңар бе? Ол-ла, ам чоруур ийик силер бе? – деп, чазык-чаагайы кончуг хүлүмзүрүп айтырган.
- Ийе, эки хондум. Командировкам төнген. Бөгүн чанар мен – дээш, сонуургап айтырган: - холуңар канчап барды?
Ам чаа-ла чазык-чаагай олурган эрниң арны хенертен шулбустуу дег кылдыр хуулуп келгеш, кышкырган:
- Холум эккел!!!
Шуптувус сырбаш деп, алгы-кышкы-ла үнген бис. Чипииш артында-ла сөөлгү домаан чугаалаарда, бурунгаар дап бергеш, бир кижини сегирип алыр дээн ышкаш, холдарын салбараш кылырга, чалданыр кижи чалданып, аргажок кортуктарывыс чанында олурар кижиже сыңнып, шурап, халбактанчып шаг болган бис. Бир чайгы кежээниң коргунчуг чугаазы бо-ла-дыр. Кежээлерде өйлеп-өйлеп ойнаар оюнувус бирээзи ол – коргунчуг-чугаалажыр. Ам бодап турарымга, албан-биле өжегерээн айдың эвес, караңгы кежээлерни шилип чораан улус-тур оң.
Надежда КУУЛАР.
Шедеврум кылымал угаанның чураан чуруу.