Бо чылдың апрель 12-де Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжизинге октаргайның делгемнеринче Ю.А. Гагаринниң ужудуп үнгенинден бээр 65 чыл оюнга тураскааткан уттундурбас солун чыыш болган.
Бо чыыштың кол хартаачылары Кызыл хоорайда «Ак баштыгларның алдын үүжези» хоочуннар клуву болуп турар. Клубтуң үндезилекчизи болгаш удуртукчузу хөйге билдингир ССРЭ-ниң улус чырыдыышкынының тергиини, ТР-ниң өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, Тываның улустуң башкызы Валентина Бегзиевна Монгуш-тур.
Солун хемчегге дөрт салгал катчып келгени онзагай болду. Олар кымнарыл дээрге Кызылдың 3 дугаар ортумак школазының 9 «е» клазының өөреникчилери башкызы Альбина Куулар, Кызылдың уран чүүл колледжизиниң сургуулдары, башкылары, директору Айлаңмаа Каң-оол база Тывада Баштайгыларның шимчээшкини аттыг аныяктар организациязының удуртукчузу Эртине Куулар. Ол ышкаш Кызыл хоорайның аңгы-аңгы хоочуннар клубтарының кежигүннери болгаш найысылалдың Хоочуннар чөвүлелиниң удуртукчузу Ольга Дамдын.
Бо хемчегни эрттирер сценарийин клубтуң удуртукчузу В.Б. Монгуш биле байырлалды башкарып эрттирген Альбина Ооржаковна Санаа бижип тургусканнар.
Баштай Ю.А. Гагаринниң космосче ужуп үнген төөгүлүг чуруктарын улуг экранга көргүспүшаан, алгап-мактап, шүлүктеп эгелээн. Оон «Космосче ужудуушкун» деп документалдыг кинофильмден үзүндүнү көргүскен. Улаштыр эрткен үелерде бо төөгүлүг хүннү школаларга демдеглеп чораанын көргүскен.
Пионерлерниң рапорт речёвказын, пионержи форма ак хөйлеңнер, кызыл галстуктар, пилоткаларлыг хоочуннар биле өөреникчилерниң каттышкан отряды марштап күүсеткеш, пионерлерниң гимни «Взвейтесь кострами» деп ырыны деңге, түрлүг ырлап күүсеткеннер. Көрүкчү хоочуннарның хей-аъды көдүрлүп, адыш часкап, катай ырлажып олурганнар.
Дараазында «Ак баштыглар» бөлүүнүң кежигүнү, «ТР-ниң улустуң мастери» деп аттың болгаш көвей медальдарның эдилекчизи Валентина Ондар Степан Сарыг-оолдуң «Валентина Терешковага» деп шүлүүн номчуп күүсеткен.
Дараазында сактыышкыннар эгелээн. Тываның улустуң башкызы, Россияның өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы Валентина Томур-оол космонавтылар В. Терешкова, Г.Т. Береговой олар-биле ССРЭ-ниң Дээди совединиң депутаттары турганын сактып, кады тырттырган чуруктарын, номнарны, солуннардан материалдарны көргүзүп тургаш чугаалааны кончуг солун болган.
Валентина Монгуш В. Терешкованы каяа, канчаар көргенин мынчаар сактып чугаалады: «КПСС-тиң Төп Комитединден, Украинаның «Трусковец» деп курорттуң «Хрустальный дворец» деп дыштаныр черинче баар путёвка алган мен. Кады чурттап турган казах Розалия Бикбаева-биле балконче үнүп келгеш, дараазында балконда Терешкованы көрүп кааш, холдарывыс чайдывыс. Ол база холун чайгаш, «Кайыын силер?» — деп айтырды. Розалия «Мен Алма-Атадан мен» — дээрге, Терешкова «Ийе, билир мен» — дээш, айтыр салаазы-биле дээрже айыткаш, каттырды. «А мен Тыва АССР-ден» — дээримге, «Билбес-тир мен» — диди. «Бис Моол-биле кызыгаарда бис» — дептеримге, «Оо, дыка-ла ырактан келген-дир силер» — деп турда, ону ындынче кыйгыра берди. Ол бис-биле байырлашкаш чорупту. Оон дыңнаарывыска, Терешкованы Олимпиадаже кыйгырты берген дээр чораан».
Дараазында сөстү меңээ тывыскан. 1964 чылда өөм ээзи К.Д. Данзын-оол Москваның Дээди комсомол школазынга өөренип турда, Ю.А. Гагарин-биле ужуражылгаже чүгле даштыкы студентилерни чалаан турган. Овур-хевири көрейлерсиг, ады база Ким боорга, залче эрттирипкен. Ужуражылга соонда ниити чурук тырттырарынче чалаптарга, кижи бүрүзү Гагаринниң чанынче чылза-чылза, өөм ээзи мырыңай чанынга турупкаш тырттырган. «Ол менден шоолуг бедик эвес, алыс боду ортумак дурт-сынныг, тырың мага-боттуг, шыырак эр болду. Ынчалдыр ооң холун тудар аас-кежиктиг болдум» — деп сактып хөөрээр кижи.
Мээң-биле база мындыг таварылга болган. Бистиң Тывага 1980 чылдарда Горбатко деп космонавтыны Тываның профэвилелдер даргазы Тамара Чаш-ооловна Норбу аныяк мурнакчы малчыннарның слёдунче чалаан. Ол космонавтыны чырыдары-биле «Тываның аныяктары» солунга база Тыва радионуң аныяктар редакциязынга дааскан. Ол космонавт-биле чурукка тырттырып, чугаалажыр аас-кежик меңээ база онаашкан. Ынчангы төөгүлүг чурукту чыылганнарга сонуургадып көргүстүм.
Хемчегниң башкарыкчызы чыылганнарга кыска, солун айтырыгларны салган: В. Терешкова школага кандыг хөгжүм херекселинге ойнап чораан? (Домра); Юрий Гагарин космосче ужуп үнерде чүү дээнил? (Поехали); Гагаринниң шлем бөргүнде чүнү бижип каан ийик? (СССР); Гагарин ужуп үнүп бар чыткаш, кандыг ырыны иштинде ырлап чораан? («Летите голуби, летите…»).
Баштайгыларның шимчээшкини аныяктар организациязының даргазы Эртине Куулар солун айтырыгларлыг квест-оюнну эрттирерге, шупту үш бөлүкке үстүп алгаш, идепкейлиг кириштивис.
Уран чүүл колледжизиниң үрер хөгжүм салбырының сургуулдары марш аялгаларын ойнап күүсетти. «Оргаадай» бөлүктүң онза-чараш ырыларын таалап дыңнадывыс.
«Ак баштыгларның алдын үүжези» бөлүк «Хоочуннар бис» деп гимн ырызын колледжтиң баян салбырының 2-ги курсчузу Найыр Бегзиниң үделгези-биле ырлаштылар.
Валентина Эренчин ачазы Василий Лудупович Эренчинниң Юрий Гагаринге тураскааткан шүлүүн номчуурга, магадап хандывыс.
Кызылдың Хоочуннар чөвүлелиниң даргазы Ольга Дамдын чыылганнарга байыр чедиргеш, хоочуннарны шаңнап-мактаан.
Ол хүн «Ак баштыгларның алдын үүжези» аптаразын ажыдып, үүжезин салгалдарга харам чокка үлээннер. Эрткен үе биле амгы салгалдың аразында найыралдың «үзүлбес көвүрүү» ажыттынган.
Валентина Бегзиевнаның өөреникчилери-биле быжыг харылзаазын бо хемчег бадыткаан. Кызылдың 3 дугаар школазының 9 «е» клазының башкызы Альбина Онза-Байыровна Куулар ынчан Юрий Гагарин аттыг отрядтың даргазы, 5-ки классчы бичии Аля 48 чыл эрткенде, бодунуң клазын баштап алгаш, ам бо хүнде башкызы-биле речёвказын марштап көргүзер деп бодал кымның бажынга кирген боор. Солун аа!
«Бо класстан сес өг-бүле үнген. Кончуг найыралдыг, демниг класс. Школа дооскандан бээр 45 чыл оюн демдеглеп тургаш, «Башкы, үнүп келиңерем» — деп чалааннар. Үнүп келиримге, пионержи идик-хептиг, кызыл пилотка, галстуктарлыг, горн, барабанныг чыскаалыпкаш, меңээ рапорт бергеннер» — деп, Валентина Бегзиевна өөреникчилериниң дугайында сактып чугаалаан.
Бо хемчегге аңгы-аңгы чылдарда доостурган өөреникчилери база киржип деткип келгеннер. Олар башкызын хүндүлеп, ак кадаан сунуп, белек-селээн сөңнээннер.
Валентина Бегзиевнаны тыва дылын, тыва ёзу-чаңчылдарны салгалдарга дамчыдып чоруур үлегерлиг ховар эртине деп санап чоруур мен. Ооң башкарган «Ак баштыгларның алдын үүжези» бөлүү бо чылын 10 чылдап турар. Ынчангаш «ак баштыгларга» бүгү-ле чаагай чедиишкиннерни йөрээдим.
/ Светлана ДАНЗЫН-ООЛ, ТР-ниң алдарлыг журнализи.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №16 2026 чылдың апрель 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...