| Март 22 — Элээр чорукту суртаалдаар хүн |
Март 22 – республика девискээринге элээр чорукту суртаалдаар хүн. Ынчангаш ол хүн Тываның булуң бүрүзүнге ук темага хамаарышкан лекцияларны, ажык чугааларны болгаш профилактиктиг акцияларны эмчилер эрттирер. Оон аңгыда республиканың эрге-чагыргазы арагалаашкын-биле демисежип, дыштаныр болгаш байырлал хүннеринде арага садарын хоруп, «Элээр суур» деп хөй акша шаңналдыг мөөрейни-даа эрттирип турар. Ынчалза-даа кандыг-даа чарлык кижи бүрүзүнүң хууда шиитпири чокка ажылдавас дээрзи билдингир.
Чүге арага ишпезиниң дугайында катап-катап чугаалап турар бис? Чүге дээрге арага дээрге анаа-ла хоран эвес, ол кижиниң салым-чолунуң үрекчизи-дир.
Араганың хайы-биле: орук озал-ондактарының хөй кезии эзирик чолаачының буруузу-биле болуп турар; бодунуң амы-тынынга четтинген таварылгаларның үштүң бир кезииниң хөй кезии – эзирик байдалга болуп турар; «ногаан чыланның» тывылдырган аарыгларындан чыл санында чүс-чүс муң кижилер амы-тынындан чарлып турар.
Арага кижиниң чүрек-дамыр, баш мээзи болгаш нерв системаларынга, ижин-шөйүндү болгаш иммунитетке кончуг багай салдарны чедирип турар деп кижи бүрүзү билир.
Биохимия талазы-биле алырга, этил спирти (эта- нол) — токсин. Ол хоран ханче кире бээрге-ле, организм хораннаны бээр. Баар — бистиң мага-бодувустуң кол «шүүрү». Неделяда чаңгыс катап бир стакан арага азы бир шил пиво безин баарыңарның шын ажылдаарынга багай салдар чедирип, өске чугула функцияларны соңгаарладыптар.
Оон аңгыда арага дээрге «куруг» калориялар-дыр. Пивода, коктейльдерде дыка хөй чигир бар. Дыка хөй улус арага-дарыдан ойталааш, кандыг-даа диета чокка мага-боду хевир кирип, артык килдерден адырлып турар. Арага организмни кургадыр. Кургаг кеш, оңа берген чаш дүгү, арынга азы мага-ботка дырышкактарның эрте тыптыры дээрге чүгле таакпылаар кижиниң эвес, а арагалаар кижиниң база овур-хевири-дир.
Кол чугаалаксаар чүүлүм — элээр чорук дээрге кызыгаарлаашкын эвес, а хосталга-дыр. Ол дээрге чүрээңерниң дески соп чоруур хостуу-дур. Ол дээрге мээ-медерелиңерниң химиктиг стимуляция чокка тодаргай боданып, чуртталгага өөрүүрү-дүр.
Спорт, селгүүстээшкин, өг-бүле-биле харылзаа, амданныг аъш-чем, аян-чорук — бо бүгү арагадан угаан-медерелдиң түр үеде өөрүүрүнге көөрде, оранчок улуг таалалды, омакшылды силерге сөңнээр. Кадык болуңар!
Лидия ХЕРТЕК,
Республиканың аарыгларга удур болгаш хөй-ниитиниң кадыкшылга төвүнүң ниити аарыглар эмчизи.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №10 2026 чылдың март 19