Бодун бодавас борбак кара Болат
«Борбак-кара!» (Күдер) деп авазы чассыда адаарга, өгде бопугур Болат боду эскербес: «Чүү, авай?» – дээр. Ол атка ооң чаңчыкканы-даа кончуг.
Кара чажындан шимченгир, кады ойнаар эштерин баштаан турар.
– Че, мурнуңарда улуг хем агып чыдыр! Ону кым мурнап кежер эвес? – дээш, бичии чаъс соонда шалбаага эштерин чыгай бээр.
Олары ооң аайындан эртпес: шурап, шалбаа ортузунга малгашка тайып, кээп дүжүп-даа турарлары бар. Чок болза эштерин бажыңнар аразынга моондактарлыг оңгарларга маңнадыр. Кажааның доора ыяжынга астынар, холу-биле тырттынып харадыр. Борбак даштар чыггаш, чээрби хире базым черге лаазазын салгаш, кара адар, часпас адыгжы деп маргылдааны эгелээр. Оолдар холдарын аартыр дажанып кээрлер. Чамдыктары бергелерге шыдашпайн, дезип чоргулай-даа баар. Эртенинде ол эштерин бир-ле шимченгир оюн ойнаары-биле көгүдүп алган боор.
Шору улуг класстарга өөренип тургаш, чайгы дыштанылга үезинде Балгазын суурда чурттап турар акылары-биле тайга кезип чоруп бээр. Чок болза учхоз (учебное хозяйство) дээр училищениң тараа тарыыр, сиген кезер черлеринге трактор мунуп өөренип турдум деп идик-хеви кара үстүг, орбак- самдар апарган-даа чедип кээр. Көдээден келгеш, дыка солун ужуралдарын эштеринге хөөреп бээр. Олары: «Дараазында бисти кагбас сен, кады чоруур бис» – деп ээрежип туруптарлар. Балгазын тайгаларынче тооруктаар дээш, үргүлчү акылары Маадыр, Алёха, Аян ТШО-да дайынчы оларны эдерип үнгеш, кызымаккай шыдамыын көргүзүп, акыларындан дудак чок тоорукту арбыдады чыып алгаш, тайгадан боду чүъктеп бадыргаш, базаарга садып-даа, белеткел конторазынга дужаап-даа турган.
Дуңмаларынга өөредилге херекселдерин бүрүнү-биле садып бээр. Арткан акшазын Болат авазынче сунгаш:
– Авай, бодуңарга чараш белектен садып алыр силер – дээш, акшазын албаска-даа, тутсуптар.
Школага тоску классты дооскан соонда, Кызылдың көдээ ажыл-агый техникумунга өөренип киргеш, ону бухгалтер эртемниг дооскан. Өөредилгези кончуг эки, хөй-ниитижи, спортсмен дээш «Техникумнуң тергиин сургуулу» деп атты директору Вячеслав Донгак байырлыг байдалга тывыскан.
Эр кижиниң ыдыктыг хүлээлгезин эрттирери-биле шеригже аъттаныпкаш, Мурнуу Сахалинге тускай реактивтиг артиллерия кезээнге дайынчы нарын техниканы башкарып өөренип, чедиишкинниг шиңгээдип алгаш, салбыр командиринге томуйлаткан. Хөй хонуктарда дайынчы өөредилгелерге башкарган реактивтиг чепсээн шын ажыглап билири база эрес-тывынгыр чоруу дээш командирлериниң шаңналдарын алган. Командирлерниң даалгазын бедик деңнелге, шынарлыг күүсеткеш, өөрүп четтиргенин илереткен чагааны авазынче чоруткан.
«Хүндүлүг Розалия Семёновна! Силерниң оглуңар сержант Болат Даваа бодунуң дайынчы байдалга деңнээн өөредилге үезинде командир кижиниң шыңгыы бот-негелделиг болгаш үлегерлиг чоруун өске шериглерге көргүзүп, бедик деңнелге командирлерниң даалгазын чедиишкинниг күүсеткен. Силерниң эки кижизиткениңерден аажы-чаңы ажык, эштери-биле найыралдыг болгаш дузааргак. Хөй номчуттунар болгаш, Болаттың сөс-домаа угаадыглыг, культурлуг, делгереңгей.
Кандыг-даа таварылгаларда шын шиитпирни хүлээп билир, өскелерни эвилелдеп шыдаар. Бедик организакчы шынарлыг, чөптүг чүүл дээш чидиг айтырыгларны коман- дирлеринге шиитпирлээри-биле тургузуп шыдаар.
Оглуңарны кижизиг мөзү-шынарлыг, организакчы талантылыг болгаш ак сеткилдиг, шынчы кылдыр кижизиткениңер дээш, хүндүлүг Розалия Семеновна, силерге, шериг командылал мурнундан өөрүп четтиргенивисти илередип, экини күзеп тур бис.
Болат Давааны эртем чедип алыры-биле Дээди шериг командылал өөредилге черинче кирип алырын сүмеледивис».
Командирлериниң аттарын салган ындыг чагаа ие кижини сорук киирип, дыка өөрткен.
Шериг соонда Болат ажыл-агыйның янзы-бүрү адырларынга шыырак мергежилдиг ажылдакчы деп санадып тергиидээн. Тываның күрүне университедин чедиишкинниг дооскаш, дээди эртемниг тудуг инженери болган. Шеригге командирлерниң чагааны-биле шериг болур күзели төрүттүнүп, Свердловскунуң шериг кезээнге керээ чаргаш, дайынчы бөлүктүң командири болуп ажылдап кирген.
Тускай шериг операциязын чарлаан соонда, ДНР, ЛНР-ни хостаар операцияларга киржип, эрес-дидим чоруун үжен бешки гвардейжи мотоадыгжы бригаданың сержантызы көргүзүп, Лисочанскини болгаш өске-даа суурларны хостаар дайынчы операцияларга киришкен.
Улуг халдаашкынга бодунуң баштап турган салбыры-биле кончуг камгалалдыг укрнацистерни чылча шаап, халдаар өске тускай бөлүктүң оруун ажыткан. Кудумчу дайынынга билдилиг чоруун көргүзүп, эштерин камгалап шыдаан. Кады дайылдажып турган бригадазын Луганскының Белогоровка дээр камгалалдыг суурну хостаары-биле чоруткан. Баштайгы халдаашкын кончуг берге бооп, кайы-даа таладан чидириглер хөй болган.
«Пула» – Болаттың шола ады. Халдаашкын үезинде кожазында халдап турган БТР машина минага чазылганын эскергеш, бурят эжинге боолаарын үзүктел чокка үргүлчүлээр даалганы бергеш, боду солдаттарны камгалап алыр аргазын дилеп, камгалалдыг черинден үне халаан. Чалбыышталып өрттенип турган машинаның кыдыкы эжиин ажыдарын оралдажы бээрге, иштинде солдат база демнежиптерге, эжик ажыттынган – ийи балыгланган солдаттарны уштуп, айыыл чок черже үндүрүп камгалаан. Бодунуң холдарының өрттенип балыгланганын билип кааш, камгалалдыг черге үнүп келгеш, балыын шарыдып, эмчи дузазын алган.
Дөрт хонукта уламчылаан тулчуушкун соонда, российжи шериглер укроптарның быжыг камгалалдыг черин эжелээш, солдаттарын тудуп хоругдааннар. Чамдык оолдарның кылыы хайнып, чидирген эштерин үдеп тура, укрнацистерни чок кылырынга беленин кыжанганнар. Хоойлу күштүг!
Агып чыдар бичии хемчигештиг, тарамык хадыңнарлыг, талдарлыг черге дыштаныры-биле баазага чедип келгеннер. Чайгы, чаагай үеде шупту оолдар дыштанып, таптыг чемненип, эштип, идик-хевин арыгланып турганнар. Болат чайын Балгазын суурнуң чанында Мажалык хемниң чымчак хоюг, чылыг суунга эштери-биле эштип ойнап, хүрежип, тенектенип чораанын сагынган: «Оолдар улуг эвес ак балыктарны, кара байлаңнарны, майкаларының уштарын дуй шарааш, шүүреп алгаш, олчазын дораан изиг хүлге хөмгеш, бышканнарын мурнун былаажып чип турганы карактарынга олчаан көзүлген».
Дайын дээрге өлүм-чидим, хан-чин, халаптыг кара хилинчек. Болат дириг артканын авазының аас-кежии деп бодап каан. Үргүлчүлээн дайын соонда аъш-чем, ок-чемзек төнүп, чүгле халдаар бөлүк келгижеге чедир камгаланырын бодап, аал-оранда улузун сактып кээри сарыннанчыг-ла болган.
Бир халдаашкын соксаш дээн соонда, суксаанын миннип келгеннер. Ол дег берге үүле чогун билгеннер. Оода бир пак сугдан ишкен болза деп, кургааш чарылган эриннерин кургаг дыл-биле чылгаарга, казырыктыг салаа-биле дүрбээн ышкаш сагындырган. Болат хоорайның суг хандырар хоолайлары барын сактып келген. Ырак эвесте дуглап каар шойу чок кудукту эскергеш, эжи «Чижти» эдерткеш, ынаар үңгепкеннер. Чоокшулап келгеш, кудукче кире-ле халааннар. Өршээл бооп, чемирик хоолайдан суг дамдылап турар шимээн дыңналган. Караңгы имиртиң траншейни, суйбанып чорааш, тып алганнар. Адыжынга ол дамдыларны суксаан кижи доскаш, амзаарга, Тывазының арыг аржаан суу дег болган. Чүгле чылымзык. Шалбааланган, малгаштыг черге туруп алгаш, бар саваларга дамдыны долдуруп-ла органнар. Саваларын суг долганын хынап, чайып, манагзынганнар. Үр дайылдашкан соонда, чырыыр чүүлдер шуут өшкен.
Бир дыңнаарга, кезек частыышкыннар кырында дыңналгаш, оон шимээн читкен. «Пула» дедир үнеринче далажы берген. Ийи саваны суг-биле долдургаш, аксын бир ок холазы-биле быжыглааш, адыжынга дозуп ишкеш, чылбыртып үнүп келгеннер. Карактары чырыкка чылчырыктап, көрүп чадап пат болганнар. Эштеринге келгеш, баштай балыгланган оолдарга камныы кончуг ижирткеш, оон суксаан эштеринге сугну үлей кутканнар. Чырык черге сугну көөрге, ооң өңү кыскыл-сарыг, Ажыг-Суг аржааны-даа ышкаш болган. Дайынчылар ону-даа херексевейн, сугну хыын хандыр ишкеннер. Командири «Пуланың» тывынгыр чоруун үнелеп, оожум байырын чедиргеннер. Шериг хөделиишкиннер эгезинде хостадып алган чон Россияның шериглеринге хамаарылгазы шоолуг эвес турган. Хостуг бис дээр хамаанчок, арай каржыланыр, сөглеттинер болган. Оода суг дилээрге, «Чоруңар! Ыңай барыңар!» – дээш, хаалгаларын хаапкаш, кылаштап чоргулай баарлар.
Солдаттар оон:
– Бис кымнарны хостап келген улус бис? – деп аайын тыппайн, муңгаралга алзып-даа турганнар.
Белогоровканы хостаар деп дужаал алганнар. Бүгү талазы-биле үр эвес белеткел соонда «Пуланың» салбыры мурнуку одуругже кирген. Тускай шериг чорудулгалар эгезинде янзы-бүрү боду ужар чүүлдер, дрон дээш дайзынның халдаар техниказын командирлер эки билбес турганы илдең. Оларга удур ажыглаар чепсек чок турган. Солдаттарның камгаланып билиринден, оларның тывынгыр-сагынгыры-биле шыдажып турганнар. Суурну хостаар кудумчу тулчуушкуннарынга бергедээшкиннерге таваржып турганнар. Хенертен кайыын-даа сыылаан, шиилээн кыпсынчыг дааштыг «демир-куштар» ужуп келгеш, чазылдырып-ла эгелээр. Ынчалза-даа дайынчылар кудумчу тулчуушкунун шын чорутканындан бажың бүрүзүнден укрларны ушта шаап, эжелеп турганнар. Соондан чаа келген халдакчы бригаданың шериглери хөме таварааш, улуг чартыын, ийи хонукта доктаал чок халдааш, хостапкан. Пуланың салбыры хоорайның электри төвүнче шургааш, эжелеп алгаш, ол девискээрни камгалап арткан. Хенертен «демир-куштар» шүүргедеп, чазылдырып, электри төвүн эгидип алырын оралдашканнар. Хайыра чок аткылажыышкын түңнелинде чидириглер эвээш болганнар. Чакпыыл снаряд сыыгайнып чорда, «Пула» командирин оңгуже киир тырткаш, кырындан холдарын чада салгаш базырыпкан. Эштери караңгылай бергенде, уштуп эккелгеннер. Болат – «Пула» командирин маадырлыы-биле камгалап тургаш, аар контузия, өлүмнүг балыгланганындан амы-тынындан чарылган. Эжи «Чиж» командириниң мөчүзүн бүрүнү-биле эмгелээш, документилерин чыггаш, өлген улус чыыр черже чоруткан.
Болат – «Пула» бодунуң кыска назынында хөй эштериниң амы-тынын камгалааш, оларның ада-иелеринге, ажы-төлүнге өөрүшкүнү чедирген. Шериг хүлээлгезин шынчы күүседип, арын-нүүрү арыг, ёзулуг командир деп адын ол бадыткаан.
“Авай, мен акымга дужуп чордум. Шупту чүве эки. Эки чуртталга дээш, өзүп орар чаш салгалдарның аас-кежии дээш, бо дайзыннарны чылча шапкаш, тиилелгелиг чанып кээр мен! Ынчан улуг найырга таныжымны тыпкаш, чедирер мен. Авай! Шынап шупту чүве эки. Удатпайн шөлээлеп чеде бээр мен. Дыңзыг куспактадым. Силерге ынаам кончуг. Ынакшылды камгалаар дээш, кым-биле-даа тулчурунга белен мен. Бо мээң даңгыраам-дыр, авай! – деп байырлашкан оглунуң сергек үнүн авазы дүжүнде дыңнааш, бичии чаш дег, өрээлдер аразынга черге дегбейн, киискээн дег халып маңнаан.
– Бо кандыг кончуг таваар, элээн үр чугаалашты. Дадайым ай! – деп, ие кижи бодунга чугааланып, ооң чүрээ бир-ле дүвүрелди оттурган.
Эртенинде хүрээ четкеш, номга олуруп, чула кыпсып, ие кижиниң сеткили оожургаан. Авазы, Борбак кара оглунуң чок болганын дыңнадыптарга, угаанын ышкынып, канчаар-даа харык чок турда, улуг оглу чедип келгеш, авазынга шупту чүүлдү тода дыңнаткан. Качыгдалга алыскан ава бүгү күжүн чыып, оглунуң херек ужурлуг документ саазыннарын чыып долдургаш, чогуур черлерже чоруткан. Чайның кончуг изиинде оглунуң мөчүзүн тускай хааржакка эккелген. Маадырны хөй чоннуң киржилгези-биле шериг ёзулалды сагып, маадырлар сесерлиинге сөөлгү оруунче үдеп, орнукшуткан. Дайынчы даалганы эрес-дидим күүседип, хөй солдаттарны камгалааны дээш, өске шаңналдары-биле чергелештир Болаттың хөрээнге «Эрес-дидим чорук ордени» чайынналы бээр турган боор!
Бодун бодавас, борбак кара Болат оглу келир үеде катап чоок төрелинден төрүттүнүп кээрин шупту төрел аймаа йөрээп, бойдузунга чалбарганнар. Качыгдал-муңгаралга алыскан ие кижиниң холу салдынып, арны хөмүрерти өшкен. Чуртталгага сонуургалы чидип, чон аразынче киреринден коргар, аңгыланыксаар апарган. Үр-даа манатпайн, төрел аймактың аразынга манаан өөрүшкү – Давааларның улуг оглунуң кадайы оол божаан. Кырган-ава кээп, бичии оолду көргеш, маадыр оглунга дөмейлеп, оглунуң катап төрүттүнүп келгенинге бүзүреп, чуртталгазынга чаа, чырык чүүл көстүп келгенинге өөрүп, тейлеп мөгейген. Ам чаш оол төлептиг кижи болзун дээш, арткан назынында бүгү күжүн, ынакшылын өргүп, бараалгаар аас-кежиктиг болганынга амырап, оран-таңдызынга чажыын чажып, сүзүглеп, хей-аъды бедип, биче-даа бол, оожургалды хайырлаанынга өөрүп орган.
Иелер комитединиң идепкейлиг киржикчизи. Эрттирер хемчеглерни планнап, уштап башкарар удуртукчу. Маадырлыы-биле чок болган оолдарның иелери-биле демнежип, чырык адын мөңгежидип, суурларны ырак дивейн чедип, сактыышкын ужуражылгаларны эрттирип турарлар.
2025 чылдың октябрь 29, Кызыл.
Борис БАЛЧИЙ-ООЛ, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.
Чурукту архивтен алган.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn