Республиканың малчыннары 2025 – 2026 чылдың кыштаглаашкынынче багай эвес белеткелдиг кирген деп болур. Мал ажыл-агыйлыглар ниитизи-биле 224 муң тонна сигенни белеткеп алган. Ол дээрге планнаттынганындан 3 хуу хөй. Эрткен чайын девискээринге агаар-бойдус кааңдаашкынныг болган Эрзин, Тес-Хем, Мөңгүн-Тайга, Чаа-Хөл дээш чеди кожуунга дузаламчы кылдыр 11 тонна сигенни Тыва кожа-хелбээ регионнардан садып алган. Кыштаглаашкын бергедей берген таварылгада ажыглаар мал чеминиң 11 муң тонназы республика курлавырын тургускан.
Ниитизи-биле 961 муң хире баш мал-маган, ооң иштинде 167,8 муң бода мал, 677,7 муң хой-өшкү, 115,5 чылгы мал кыштаглаашкынче өнчүнүң аңгы-аңгы хевирлериниң ажыл-агыйларының кыштагларында кыштаглап турар. Кыштаглаашкынга белеткел үезинде кужурзураан малдың чылгаар даш дузун Өвүр кожуунда Дус-Даг дус тывыжындан курлавырлаан. Кыштагларда малдың суггадынче шыңгыы кичээнгейни салган, чүге дээрге малчыннарның кыштагларының 30 хире хуузу чоогунда кыжын доңмас кара-суглар азы кудуктары чок. Ынчангаш ындыг кыштагларга сугну доскаарларлыг машиналарга сөөртүп чедирер арганы тургускан. Кыштаглаашкын үезинде аараан малды эмнээринге херек эм курлавыры база бар. Ящур, сибирь язвазы дээн ышкаш халдавырлыг аарыглардан мал-маганның аарывас чоруун магадылаары-биле эрткен күзүн малды вакциналар-биле тараан.
Кыштаглаашкынның кандыг эртип турары республика болгаш кожуун, суму эрге-чагырга органнарының болгаш Көдээ ажыл-агый яамызының доктаамал кичээнгейинде. Эң ылаңгыя Чаа чыл байырлалдарының хүннеринде болгаш январь айның ортаа үезинде агаар дөртен градус ажыр сооп турган үеде кыштаглаашкынче кичээнгейни улам шыңгыыраткан. Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның даалгазы-биле ТР-ниң Чазааның кежигүннери, кожууннарның удуртукчулары болгаш харыысалгалыг ажылдакчылары, Көдээ ажыл-агый яамызының болгаш ооң кожууннарда килдистериниң специалистери малчын кыштагларже график ёзугаар удаа-дараа үнүп, агаар-бойдустуң чударааны дээш өске-даа чылдагааннар-биле берге байдалдар тыптып кээр болза, дузалаарынының хемчеглерин дарый алырынга белен турарлар.
Хар элээн кылын, кижиниң дискек караа хире чедир чагган, малдың одарларга оъттаары берге апаар Бии-Хем кожуунда малчын кыштагларга январь айның ортаа хүннеринде республиканың көдээ ажыл-агый сайыды Юрий Оруспай боду чедип чораан. Хар кыжын черле элээн кылын чаггылаптар Хадың сумунуң девискээринде малчыннарның кыштагларын Бии-Хем кожууннуң удуртукчулары, көдээ ажыл-агый килдизиниң специалистери-биле кады сайыт кезээн. Малчын адашкылар, ачазы Вячеслав, оглу Айдың Хертектерниң аалынга база четкен. Тарлагда Айдың Соскалдың, Өөк сумуда Сайдаш Ондарның дээш сайыттың барып чорааны өске-даа кыштагларда мал-маганның деңгели кошкак эвес болган. Ооң бир чылдагааны малчыннар тракторлар-биле одарларны далбайлап, эң ылаңгыя шээр мал оъттаар байдалды тургусканы.
Республиканың девискээринге бо кыжын агаар-бойдустуң дыка соовааны, харның ындыг-ла кончуг кылын эвези (Тере-Хөл биле Бии-Хем кожууннардан аңгыда) малдың хүр кыштаарынга өршээлдиг болган. Хүндүс агаарның соогу казыыр 20-28 градус хире болганы малды одарладып кадарар арганы берген. Ынчангаш мал чеми база дыка хөй чарыгдаттынмаан. Январь айның ийиги чартыынга чедир байдал-биле алырга, сиген-ширбиилдиң курлавыры 30 ажыг хуу хирези мал чеминге ажыглаттынган. Мал-маганының деңгелин малчыннар ындыг кончуг кошкак эвес деп санап турар. Малдың кадыының байдалын хайгаарап турар ветеринария албанының ажылдакчыларының бодалы-биле алырга, мал-маганның кадыы багай эвес. Бо хүннерге чедир малдың чудаанының, халдавырлыг аарыглардан аараанының им-демдээ илереттинмээн. Ам дээрезинде республикада мал-маган кышты эки ажып турар деп болур.
Ш. МОҢГУШ.
Чуруктарны ТР-ниң Көдээ ажыл-агыйының парлалга албанындан алган.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29
