| Ада-чурт камгалакчызының хүнүн уткуштур |
Кызыл хоорайда эң-не чараш, эң-не чырык, эң хөй чон күзелдии-биле өөрүп чыглыр алдын өргээ – театр-ла болгай! Кайгамчык сорунзалыг театрда ажылдап чоруур янзы-бүрү мергежилдиң кижилери, шынап-ла, аас-кежиктиг улус-тур ол. А ында көрүкчүлерниң магадаары артистерден аңгыда, көжеге артында "көзүлбес фронтунуң" хөй ара-албатызы ажылдап турар. Оларның кылган ижи-ле ол — чонун өөртүрү. Ындыг буянныг иштиң эскертинмес кижилери дыка хөй. Кезээде сценаже, чон мурнунче үнүп, адыш часкаашкыннарынга өпейледип чоруур, сцена чокта чуртталга чок артистеривис ышкаш, театрынга олар база дыка ынак, аңаа сеткилиниң ханызындан бердинген ажылдап-чурттап чоруур. Хандыр өөренип көөр болза, ол көжеге артында "көзүлбес фронтунуң" кижилериниң ажылы эвес болза, чүү-даа бүтпес. Хөгжүм каастакчылары, үн операторлары, даараныкчылар, дизайнерлер, гримёрлар, контролёрлар, техниктиг ажылдакчылар дээш, кымнарны чок дээр! Олар биле артистерниң, режиссёрларның, хореографтарның демниг ажылының ачызында театр чоннуң ынакшылын, сонуургалын хайныктырар сорунзалыг күштүг. Сеткилдерге таалалды сөңнеп чоруур артистерден аңгыда, ол-ла ышкаш магадалды көрүкчүге берип чоруур мергежилдиг кижилерниң бирээзи-биле таныштырайн.
Климентий Хомушку — тыва театрның радио цегиниң эргелекчизи, дуржулгалыг үн оператору. 2006 чылда В. Көк-оол аттыг театрның ынчангы директору Альберт Хомушку ону ажылче хүлээп алган хүнүнден эгелээш, бо хүнде-даа ында ол ажылдап чоруур. Бир-ле дугаарында бо аныяк кижини көргенимни чарт сактыр-дыр мен. Театрның кол режиссёру Алексей Ооржак бир-ле шии соонда хамык артистерин сценаже көрүкчүлеринге мөгеери-биле кый деп тура, "А шииниң үн оператору Климентий Хомушку!" дээрге, залдың эң артындан узун, шилгедек аныяк оол чиик адак халааш, сценаже үнүп кээп, адыш часкаан чонунга мөгейип турар чүве.
Ийи он чыл дургузунда Клим, шынап-ла, мергежилиниң тергиини апарган дизе, канчап-даа хөөредиг болбас. Аңчының боозу ышкаш, чогаалчы азы журналистиң демир-үжүү ышкаш, сценага артист кижиниң идегелдиг чепсээ — микрофон. Ооң дузазы-биле артистиң үнү тода дыңналыр, бирде бедип, бирде чавызап-даа болур, а ол бүгүнү үн оператору таарыштырар болгай. Бис шии азы концерт көрүп олурувуста, кандыг-даа шаптараазыннар чок, бүгү күүселделер аянныг, чараш, дээштиг болуп дооступ турары — күүседикчи артистиң салым-чаяанындан аңгыда, үн операторунуң хөйге көзүлбес харыысалгалыг ажылының түңнели-дир.
В. Көк-оол аттыг национал тыва театр-биле кады Климентий Хомушку делегейни дескинген деп болур. Кожа-хелбээ чыдар Хакас, Алтай, Бурят республикалар, Красноярск крайдан эгелээш, Татарстан, Калмыкия, Саха-Якутия, Чечен республикаларга, Турцияга, Моолга гастрольдап, каш-даа катап чедип каапкан. Өңнүктерге аалдап чедерде, эң-не ховар чараш шиилерин, ырыларын, танцыларын бараалгадып чедер-ле болгай. А хөгжүм каасталгазы, микрофоннарның ажылын үн оператору дорт харыылаар апаар. Ынчангаш бедик арга-дуржулгалыг Климентий Хомушкуга театр идегээр, бүзүрээр, а идегел-бүзүрелди ол бадыткап чаңчыккан — Маадыр хоорайлар Москвага-даа, Волгоградка-даа бистиң артистеривистиң үнү чаңгыланган. Оон эртсе, чүгле театр-биле эвес, а Тыва Республиканың Чазааның мурнундан Москвага Улус ажыл-агыйының чедиишкиннериниң делгелгезинге эрткен "Россия" деп шуулганга үн операторунуң ажылын база К. Хомушку кылып чорааш келген. Новосибирск, Красноярск, Абакан дээн ышкаш хоорайларга каш-даа удаа четкен.
— Бо улуг ажылдарга киржип, улуг күрүнелерге, хоорайларга чедип, хөй чонга бараан болуру кандыг-дыр, оглум?— деп айтырган мен.
— Тыва театрывыстың, тыва чонувустуң, тыва чуртувустуң адын бодап келгеш, бүгү кичээнгейимни ажылче угландырып, тынар безин чай чок ышкаш кынны бээр байдалдар туруп кээр чорду. Ынчангаш холум улам дыңзып, чүрээм улам күштүг сога бээр — деп, ол сеткилинден харыылады.
— Өске черге чорааш, эскерген чүүлдериңни сонуургадып көрем — деп диледим.
— Турцияга-даа, Чечен Республикага-даа чорааш, эр улустуң сүлде-сүзүүнүң, хүндүткелиниң бедиин эскердим. Каяа-даа, кандыг-даа, байдалда эр кижи уштап-баштап чоруур, херээжен улузу оларның соо-биле чоруп орар. Сөс-домак-даа алырда, эр кижи баштай эгелээр, аяк шай ижип, аъштанып-чемненирде-даа, эр кижи мурнай ширээ артынга саадап олурар. Ындыг бедик хүндүткелде болгаш, херээжен улузунче кажан-даа бедик үн-биле чугааланмас. Аал-оран, чер-чурттуң камгалакчызы эр кижиниң сүлдези ол хире бедик-тир деп көрдүм" — деп, ол магадап чугаалады.
Тыва театрның хоочуннары апарган хүндүлүг артистеривис Надежда Наксыл биле Анзат Куулар оларның үн оператору Климентий Хомушкуга хамаарыштыр үнелел сөстерин чонумга дамчыдайн.
Н. Наксыл: — Климентий Хомушку бистиң аравыста хүндүткелдиг ажылдакчыларның бирээзи-дир. Бүдүш-чаңы топтуг, эскет чок болза-даа, мергежилиниң езулуг мастери. Ажыл шагы эрте, орай-даа болза, артистерге дуза кадарынга кезээде белен. Кижиниң бүдүжү кандыг болдур, кылган ажыл-ижиниң түңнели база ындыг болур. Ындыг шыырак үн операторлуг болганывыска чоргаарланыр бис.
А. Куулар: — Артистерниң идегелдиг чепсээвис — микрофон. Бистиң үнүвүстү бедидип, чавызадып таарыштырар кижи — үн оператору. Климентий Хомушку олудунда болза, сценаже сагышсыраар чүве чок, хостуг-шөлээн үнер-дир бис.
Чоннуң ынак артистериниң берген мындыг бедик үнелели аныяк кижиге чалгын-чакпа-ла болзунам. Мен бодаарымга, К.К. Хомушку кандыг-даа бедик шаңналга төлептиг. Ол чүгле мергежилиниң тергиини эвес, а өг-бүлезиниң быжыг чөленгиижи — баштыңы, ада-иезиниң чоргааралы, эш-өөрүнүң хүндүткелдиг эжи дээрзин бүзүредирин оралдажып көрейн.
К.К. Хомушкунуң өскен-төрээн чурту – "Бажы бедик Бай-Тайганың чурумалдыг чараш оран Шуй". Кижи болуру чажындан... Өгбелеривистиң өттүр сөглээн мерген угаадыы-дыр. Клим чажындан-на идепкейжи, уран чүүлге сонуургалдыг болуп өзүп келген. Миннип келирге-ле, школа даштында тыва эки турачыларга тураскаал баарынга чыскаалыпкаш, Ада-чуртунга ынак, аңаа бердинген болурунга өөредип турар янзы-бүрү хемчеглерге улуг сонуургал-биле ол киржип турган. А кажан тыва эки турачыларның бирээзи Нордуп Хомушку ооң кырган-ачазы деп билдине бээрге, ала-чайгаар фронтучу кырган-ачазының адын сыкпайн, өскелерге эки үлегер болур ужурлуг мен дээрзин медереп биле берген.
Нордуп Кудурукпаевич Хомушку Ада-чурттуң Улуг дайынынче 25 харлыг тургаш чорупкан. Ооң мурнунда Аревэ кежигүнү аныяк эр байысаакчылап, Аревэ кожкомунуң секретары болуп ажылдап турган. Дайынга хайгыылчылар одуруунга киргеш, эш-өөрү-биле чугула медээлерни тып эккеп турган. Бир катап аткылажыышкын үезинде эжи Тоютчук балыгланган. Нордуп ону чүктеп чорааш, оңгуга чедирген. Эжишкилерниң дайындан ээп келбээни хомуданчыг. Балыгланган маадыр эжи амы-тынындан чарылган, а Нордуп Сурмичи суур дээш тулчуушкунга балыглаткаш, Ровно хоорайның госпиталынга 1944 чылдың февраль 3-те өлген. Ол хоорайда акы-дуңмалышкы дайынчылар хөөрүнде Нордуп Хомушкуну орнукшуткан.
Ырак төрээн Тывазында ооң өөнүң ишти Хертек Сендажы Чочу уруу ийи ажы-төлдүг дулгуяк болуп арткан-даа болза, оглу Ким биле уруу Сесимааны төрел чонунуң ачызында төлептиг кижилер кылдыр өөредип-кижизидип, өстүрүп алган. Ким Нордупович Хомушку өзүп келгеш, Улуг-Хемниң Эйлиг-Хем чурттуг көдээ ажыл-агый техникумун дооскан аныяк кыс Чечекмаа-биле өг-бүле туткан. Олар хеймер оглу төрүттүнүп кээрге, улуг шериг баштыңчызы Климентий Ворошиловка тураскаадып, Климентий деп адап алганын бодап кээрге, фронтучу адазынга оглу кайы хире чоргаарланып чорааны билдине бээр эвес-тир бе. Нордуп Хомушкунуң уруу Сесимаа Нордуповна башкы болган. Хөй чылдарда Шуй ортумак школазынга башкылап, хөй-ниити ажылынга идепкейлиг киржип, төлептиг салгалды кижизидеринге улуг үлүг-хуузун киирген. Фронтучунуң ийи ажы-төлү ам аравыста чок, өске оранче аьттаныпкан-даа бол, төлептиг салгалды олар арттырган.
Климентий Кимович 1994 чылда Тээли ортумак школазын дооскан. Башкылары Татьяна Монгушовна Хеймер-оол, Далаа Шыырапович Кара-Сал, Екатерина Салчаковна Акша-оол, Урана Сонамовна Куулар оларның буяны дээш мөгейип чоруур. Башкылар өөреникчилериниң эгелээшкинин бүгү талазы-биле деткип чораанын ол сактып чугаалаар. Эштери Алдын-Байыр Хертек, Радик Салчак, Аяс Хертек, Аяс Салчак, Алик Адыг-оол олар-биле "Сарыг-Хая" ансамблин тургузуп алгаш, концерттерни үндүрүп, шиилерге киржип, хөгжүм каасталгазын кылып турганнар.
Шериг албан-хүлээлгезин Даг-Алтайның Кош-Агачка кызыгаар кезээнге эрттирген. Уран чүүлче күш-ажылчы базымын Тээлиниң Н.О. Өлзей-оол аттыг культура бажыңынга эгелээн. Дээди эртем чедип алыры-биле ВСГАКИ-же кирип алгаш, ону чедиишкинниг дооскан.
Өөнүң ишти Сайдай Алексеевна Тээли ортумак школазының соонда Красноярскының күрүне университедин дооскан. ТР-ниң Кадык камгалал яамызының кадрлар килдизинге, Медицина палатазынга хөй чылдарда ажылдаан. Амгы үеде Эмчилер билии бедидер төптүң удуртукчузу.
Өг-бүле үш оолдуг болган. Хомушкулар кайызы-даа эртен эрте ажылдап үнер, орай кежээ чанып кээр. Ынчалза-даа оолдары эптиг найыралдыг, бот-боттарын деткижип билир, сагылга-чурумнуг болуп өзүп келген. Хостуг үезинде өг-бүлези-биле өскен-төрээн Бай-Тайгазынче аъттаныптар. Тайга-таңдыдан каттап-тооруктап, балыктап, аржааннаарынга дыка ынак. Оолдары адазын дөзеп ыр-шоорга ынак, гитарага ойнаар. Ырының сөзүн, аялгазын боттары чогаадып, интернет четкизинде тускай арынныг.
Фронтучу маадыр өгбезинге тураскаалды өг-бүле төрел-дөргүлүнүң ачызы-биле чоокта чаа тургускан. Скульптор Аяс Кагай-оол тураскаалды кылган, эвакуатор-биле ону маадырның төрээн черинде чедирип, тургускан. Чаңгыс чер чурттуглары маадыр фронтучуга мөгейип кээп турар. Хомушкулар Өлүм чок полктуң чыскаалынга доктаамал киржип чаңчыкканнар. Кызыл — Тээли — Шуй аразынга база Өлүм чок полктуң чыскаалын организастааннар. Салгалдар ол эгелээшкинни уламчылаар дээрзи чугаажок.
Амыдырал-чуртталгада дески чүве кайда боор. Аас-кежиктиг аныяк өг-бүлеге тускай шериг операциязы эгелээни муңгаранчыг, дүвүренчиг хүннерниң эгези ол болган. Саратов, Томск хоорайларга студентилеп турган оолдары Саян биле Сайын удаа-дараа дайынче аъттаныпкан. Нордуп Хомушку өгбезиниң тулчуп чораан черлеринде фронтучунуң уйнуунуң оолдары дайзын-биле демисежип чоруп турар. Бичиизинден эгелеп фронтучу кырган өгбезиниң үлегеринге төрээн чер-чуртунуң төлептиг патриоттары болурунга кижизидип каан оолдар Төрээн чери дээш демиселче чүрээниң кыйгызы-биле аъттаныпканнар. Климентий Хомушкунуң ортун оглу Сайын кады чораан эжи балыгладыптарга, сыыладыр ужуп турар ок-боонуң адаа-биле 5 километр черге идер-тергеге идип чорааш, госпитальга чедирген. Ол шактарда Сайын фронтучу маадыр өгбезин сактып, бодап чорааны чугаажок. Эжиниң амы-тынын камгалааны дээш, Сайын Хомушкуну "Эрес-дидим чоруу дээш" деп медаль-биле шаңнаан. Улуг оглу Саянның дайынчы салым-чолу ам-даа билдинмес. Дайынның кара халавы өг-бүлени бүргеп-даа келзе, Хомушкулар идегелин оскунмайн, оолдары дайын шөлүнден ыяап-ла ээп чанып келир деп бүзүрел-биле четтикпейн манап турар. Климентийниң хеймер оглу амдыызында школачы, ол 8-ки класстың өөреникчизи.
Нордуп Хомушкунуң салгалдарындан беш кижи тускай шериг операциязынга киришкен. Климентийниң кады төрээн угбалары Лилия Кимовнаның оглу Аяс биле Оюмаа Маадыровнаның оглу Мерген кайызы-даа дайынга балыглаткаш чанып келгеннер. ИХЯ-ның хоочуну акызы Буян Кимович ТШО-га киришкеш, аас-кежик болуп, кадык, амыр-менди ээп чанып келген.
Төрел аймак бурганга тейлеп, ак сүдүн хаан тай- га — Бай-Тайгазынче өргүп, ханныг, халаптыг дайын дүрген төнзүн деп тейлеп орар. Климентийниң авазы Чечекмаа Найдановна биле Сайдай Алексеевнаның авазы Зоя Серен-Дооевна ийи кудашкы – Бай-Тайганың хүндүлүг хоочуннары. Кайызы-даа кожуун чагыргазынга хөй чылдарда ажылдаан, ам хүндүлүг дыштанылгада. Олар ажы-төлүн деткип, холу салдынмайн, быжыг туруштуг болзуннар дээш, өмек-дөмек болуп, чагыг-сөзүн берип, өөрүшкү-муңгаралын деңге үлежип олурарлар.
А уйнуктары — Ада-чурттуң камгалалында. Ада-өгбелериниң адын сыкпас, ада-чуртунуң камгалакчылары эрес-дидим оолдар — уйнуктар турда, халаптыг дайын черле сөнээр! Тиилелге бистии болур!
/ Светлана БАЛЧЫР, "Шынның" хоочуну.
Чуруктарны өг-бүлениң архивинден алган.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19
