(Орук демдеглели)
Чылдың-на барыын талакы кожууннарның ном саңнарының ажылдакчылары турисчи слёттарны организастаары чаңчыл болган. Бо удаада Моол күрүнеже аян-чорук июнь 29-тан июль 2-ге чедир болуп эрткен.
Турслёттуң маршруду: Хандагайты – Улаангом – Улиастай – Хандагайты. Турслёттуң сорулгазы — 60 маадырларның Маньчжур кыдаттарга шаажылаткан тураскаалдыг черже үнүүшкүннер, сактыышкыннар.
Бо аян-чорукту Өвүр кожууннуң ном саңының ажылдакчылары ийи таланың дугуржулгазы-биле организастаан. Кожуун бүрүзү кураторлуг чораан. Бистиң Чөөн-Хемчик кожууннуң куратору – Оюмаа Киим-ооловна Монгуш. Республиканың А.С. Пушкин аттыг ном саңының ажылдакчылары, удуртукчузу Ирина Алексеевна база чораан.
Ниитизи-биле 6 кожуундан 67 ажылдакчы 7 машина-биле эртенгиниң 6 шакта Хандагайтының кызыгаар-эрттирилге пунктузунга чедип келдивис. Баш бурунгаар оочурлап кааны-биле саат чокка Моол күрүнениң девискээринче кире халдып келдивис.
Маршрут аайы-биле бир дугаар чедер черивис Улаангом хоорай. Аңаа баргаш акшаларывысты ол күрүнениң акшаларынга орнап алгаш, моол чонувустуң аъжын-чемин чигеш, хоорайдан үнүптүвүс. Орук ара кайгамчык чараш хая адаандан үнүп чыдар соок кара суглуг аржаандан саваларывысты долдургаш, оруувус уламчылап чоруптувус.
Моолдуң улуг хөлдериниң бирээзи Хяргас-Нурга келгеш, дыштанып, чемненип, күш кирип алгаш, дедир кел чыда хонар кылдыр дугурушкаш, бичии бажыңчыгаштарның өртээн төлеп кааш, аян-чоруувусту уламчылап чоруптувус.
Ол хөлдүң кыдыын долгандыр 5-6 шак халыткаш, орайтаарга, Номрог деп сууржугашка дыштанып хондувус. Даң адарга, эртенги чемни чигеш, улаштыр чедер черивис Улиастайже аъттаныптывыс. Улаангом биле Улиастай аразында улуг овааны «Орук оваазы» деп адаар болду. Ол Орук оваазынга ак чемивис дээжизин база кадактарывысты өргүп баглааш, оруувус уламчылаптывыс.
Улиастай хоорайга баргаш Завхан аймактың улуг музейинге келдивис. Аңаа Завхан аймактың чоннар аразынга харылзаа тудар специализи Ганчимэг Санжаа база келди. Биске моол дылдан орус дылче очулганы кылып берип чорду. Бисти удуртуп чораан Хандагайты ном саңының ажылдакчызы Лаида Кара-ооловна Монгуш музейни таныштырып, черле ооң ажылдакчылары-биле сырый харылзаалыг, чаңгыс эвес удаа чорааны илдең, ханы уткалыг, чедимчелиг тайылбыр ажылын боду кылды. Музейге А.С. Пушкин аттыг ном саңының ажылдакчылары бистиң тыва чогаалчыларывыстың номнарын белекке берди.
Улаштыр ном саңынче чоруптувус. Аңаа арга-дуржулга солчулгазы болган соонда, моол коллегалар-биле белектер солчулгазы болган. Дараазында кол сорулгавыс 60 маадырларны шаажылаан черде тураскаал бижиктерге келдивис. Маңаа келгеш, баштай чыскаалгаш, кажыыдалдың минутазы база сактыышкыннар кылдывыс.
Улаштыр Өвүр кожууннуң ном саңының ажылдакчылары база удуртукчузу Александра Кертик-ооловна Монгуш номнар, чуруктар, киночуруктар делгелгезин дыка бедик деңнелге организастааны солун болду. Оон командалар аразынга ыры, шүлүк мөөрейи, оюн-тоглаа болган. Солун чүүл — кожууннарның командалары чаңгыс аай формаларлыг, команда бүрүзү аттыг, девизтиг болду.
Түңнелинде 1-ги черни Сүт-Хөл кожуун, 2-гизин Ак-Довурак хоорай, 3-кү черни Чөөн-Хемчик кожуун алганнар. Шаңналдар солун болгаш шыырак болган.
Дараазында Улиастай хоорайның төвүнде 108 субурганга келдивис. Үш улуг Субурганны хүрээлендир бичии субурганнарны туткан, чырып турар кайгамчык чараш. Субурганнарны чарашсынып, долганып, тырттыржып алгаш, орай кежээ Улиастай хоорайдан 28 км ыракта Улаан-Халга деп улуг аржаанга келдивис. Аржаанның ажылдакчылары бисти сүттүг шай, боова-боорзак-биле чылыг-чымчак уткуп-хүлээп алды. Кожуун аайы-биле бичии бажыңчыгаштарга хондувус. Эртенинде аржаан бажынга четкеш, ак чемивис, артыжывысты өргүдүвүс. Солун чүүл – тыва далганны саржаглааш, борбактааш, долгандыр даштар кырында салып каан болду. Ону өргелерге сөңнээн хевирлиг деп билдивис.
Дедир оруувус уламчылап, төлеп каан бичии бажыңчыгаштарывысче чоруптувус. Улуг хөл Хяргас-Нур эриинге хондувус. Эртенги шакта хөлге эштип алгаш, дедир үнүптүвүс. Улаангомга келгеш, ажы-төлдеривис сеткилин өөртүр конфет-чигир садыглангаш, «Эргим чараш Тыва черим кайда сен, база катап келгиже, моол өңнүктер» – дээш хаптывыс.
/ Алдынчай НАМЗЫРАЙ,
Чөөн-Хемчик кожууннуң төпчүткен библиотека системазының
библиогравы.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
Шын №30 2026 чылдың август 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn