Ёзулуг эр кижи кандыг болур ужурлугул? Бо айтырыгга кижи бүрүзү бодунуу-биле харыылаары билдингир. Чурттап эрткен үезиниң, назы-харының, социал байдалының, кылып чоруур ажыл-агыйының болгаш амыдыралче көрүжүнүң, делегей көрүүшкүнүнүң деңнелиниң аайы-биле аңгы-аңгы болуру чөп. Эр улустуң боттарының бодалдары база бир тускай деп догааштырып болур. А кыс уругларга ёзулуг эр кижини шын үнелеп, илередип тывары база-ла амыр эвес. Улуг дыка ыравайн, сөөлгү 30-35 чылдар иштинде эр кылдыр хевирлеттинип, элээди үелеринден экер-эрес аажы-чаңы көстүп келген оолдарны сайгарып, кымнар ёзулуг эрлер болганын сактып көрээлиңерем чаа.
Амыдыралда оларны «мужиктер» азы «мужик» эрлер деп адаар. Оларның бир дугаар онзаланыр шынары – кортук эвес, эрес-дидими. Кымдан кортпас ужурлуг деп? Бодунуң эштеринден, улуг оолдардан, багай салдарлыг чурум чок оолдардан. Клазының уругларын, ылаңгыя сонуургап, үндүртүп, таныжып турар уруун, өскелерден камгалаар ужурлуг. Кымны-даа чагдатпас. Ындыг кижи-биле караңгыда кады кылаштаары безин коргунчуг эвес. Амгы салгалга бо шынар элдептиг бооп болур. Чүге дээрге, көрүп чор ышкажыл бис, кыс уруглар-даа, оолдар-даа хостуг чоруур апарган. Бистиң школачы үелеривисте бичии-ле караңгылаарга, бажыңдан үнери коргунчуг турган. Клубка болган концерт, кино соонда улуг улус-биле чанмас болза, бажыңга чедип алыры эң берге. Арыннарын дуй соккулап алган оолдар халчып келгеш, четтинчип алган чораан уругларны чара соккулаар, аразындан бирээзин ушта тырткылаар – коргударлары ол. Чамдыкта четтирбейн, кара маң-биле-даа халыыр-ла. Албан шак мынчаар сывыртажып чорааш чанар. А бир эвес клазыңда «мужик» бар болза, чоргаар-ла сен: ол чеди-сес уругну чааскаан үдеп каар. Акыларлыг кыстар база-ла чоргаар, оларга үдедир оолдарның херээ чок. Боттары-ла кылаштажып чана бээр, харын-даа кортук эштерин чедиргилеп каар.
«Мужиктерниң» ийи дугаар шынары мындыг: спортка хандыкшылдыг, күш-дамырын сайзырадып чоруур, арага, таакпыга дегбес. 80-90 чылдарда, наркомания, токсикомания нептереп турган кончуг берге үеде, ол бак чаңчылче думчуун сукпаан оолдар ховар турганы чажыт эвес. Харын-даа угаан-сарыылдыг, мөзү-бүдүштүг улус болгаш, ол хамчыкка алыспайн, тиилеп үнүп келген. Ада-иезиниң болгаш даайларының, акыларының арын-нүүрү, ат-алдары база улуг рольдуг болганын миннир апаар.
Эткен сөзүнге ээ болуп, шынчы болуру чугула. Класста үрели берген тон аскыыжын даарта кылыр деп аазаан болза, албан күүседир. Оюмааның чадаг-тергезин чаңгыс хүн ачылап алган болза, олчаан бажы-биле барбайн, эккеп бээр ужурлуг. Оон башка «мужиктер» даңзызындан уштунганы ол.
Көдээ суурга аът-хөлче чагдавас оолду кандыг эр кижи дээр боор. Эмдик малды чавыдактапкаш, мөөп турда-ла, чаажыктыр өөредиптер кижи ёзулуг эр болганы ол. Аъдын мунгаш, улуг-хүнде аалынга баргаш, хой бажы дозуп, өдек ажылы кылчып чоруур суг болза, шуут тулган эр болур.
Эр кижи көвей чугаалыг, чалчырааш болбас. Кыс уруглар-биле деңге шуугап, бар-чок хоп-чипке киржип, харын-даа тарадыптар болза, ону ёзулуг эр кылдыр кым-даа хүлээп көрбес. Эр кижи чаңгыс сөстүг болур. Хөй чугааланырының орнунга холу-биле хөйнү кылыр. А ол дээрге-ле ажылгыр, кежээ, дузааргааның демдээ-дир. Кожаларының картошказын касчыпкаш, клазында Орланның сигенин бөлчүпкеш, көөргеттинип, мактанмас ужурлуг.
Кудумчуну куду кымчызын чайып, ыт-куш ээртип, дадырадып баткан эзирик кижини доскаш, аъдындан дүжүр соп, буруузун минни бээр кылдыр ууштагылаптар кижини канчап «мужик» дивес боор. Ол кымдан-даа кортпас ышкажыл.
Шөлге турупкаш, четки ажыр бөмбүктеп, бир дугаар шыйыгже киир кадаптар тулган спортчу, девип үнген соонда, удурланыкчызын ша-даа четпейн октап кааптар мөге, хаак маргылдаазынга кожуун чемпиону, шыдыраага тулган ойнакчы, гитаралап, ырлаар уран чүүлге салымныглар оларның одуруунче кирип турган болбайн канчаар.
Авазын, кыс угбаларын, дуңмаларын, кыс эштерин хүндүлээри – ёзулуг эрлерниң дорт хүлээлгези. Кыс кижиже холун карбаңнадып, багай сөстер-биле куду көрүп, оданып, сөгленир кижи оларның санынче кирбес.
Элдеп чүве, бо-ла бүгү чыскаап бижээн шынарларга дүгжүп турар оолдарның аразынче топтуг-томаанныг, арыг-силиг, чараш кылдыр кеттинер, тергиин өөредилгелиг оолдар кирбейн турган. Олар колдуунда интеллигент өг-бүлениң ажы-төлү бооп турганы-биле ылгалдыг. Амгы үеде ындыг оолдарны кымнар дээр ийик? Ийе-ийе, «мажор» дээр болгай. Аар өртектиг идик-хептиг, эдилелдерлиг. Чок деп чүвези чок. Акша-көпееэ четчир-артар. Бистиң үевисте ындыг оолдарны «кыстарзыг», «кортук» деп санаар турганындан оларже белен-селен чагдаксавас, таныжар байтык, чоок чугаалажырындан дидинмес. Амгы үениң кыстарының кичээнгейинде – «мажорлар». Кожайларның оглунга барып алгаш, коттедж бажыңныг, «кадыр» машиналыг чурттаксаар апарганы чажыт эвес. «Кадыр» деп сөстү амыдыралда хөйү-биле ажыглап турар апарганы-биле улуг назылыг номчукчуларывыска тайылбырлаары артык эвес. Орус дылда «крутой» деп сөстү «кадыр» деп доора уткада ажыглап турары ол.
Үе, социал байдал, назы-хар аайы-биле ёзулуг эр кижи дугайында билиишкиннер аңгы болур дээрим бо-дур ийин. Чоокка чедир эр улус арага-дарыны дыңзыдыр ижиптер турган болза, тыва чон, тыва эр кижи, национал чоргаарал деп оттуушкунга чалгынналгаш, элээр чорук, спорт-биле харылзаа, кадык амыдырал, шын чемненилге деп сорулгалар тыптып кээп, дыка хөй тыва эрлер эде-хере тырттынып эгелээни өөрүнчүг. Бүгү кижини шак бо агымче хаара тудуп алыры берге-даа болза, амгы ниитилеливисте довук дег ак көстүп эгелээни ол. Ооң-на тевии-биле «Тыва эр кижиниң сагыыр ыдыктыг дүрүмнери» төрүттүнүп келген. Чер-черлерге хурал-чыыштарны эрттирип, сайгарып, хүлээп ап, амыдыралга боттандырып эгелээнин билир бис. Түңнелдери амдыызында бичии катчыгаштар, мыйыргын чечектер-даа болза, дазылы быжыг чоон ыяш апаарынга бүзүрээр болза эки. Адазы оглун, оглу бодунуң оглун, дараазында уйнуун шын кижизидер болза, ёзулуг эрлер саны муңнар апаар. Туруштуг эрлер арага-дарыга удур демисежип, чер-черлерде чонун хораннап турар «адрестер» деп адаарывыс «өлүм садыгжыларының» хемчээн ап, ырмазын сыгар ажылды черле соксатпас болза эки. Эзирип алгаш, хондур ажы-төлүн, алган кадайын удутпайн, амыр-дыш бербейн, албыстап тура хонар кижилерни Адалар чөвүлелдеринге сайгарып, аксы-сөзүн ап, чагып-сургаар болза, боданып, эттине бээр аргазы бар ирги бе? Суур бүрүзүнде черле ат-алдарлыг, аар деңзилиг, чугаа-домаа өөредиглиг, үлегерлиг эр кижилер бар болгай.
Амгы үеде ынчангы ол модага турган «мужиктер-даа» кыстарзыг дээш уругларның хоюп чораан оолдары-даа дыка эки чурттап, ажы-төлүн, уйнуктарын өстүрүп, малын малдап, күрүнеде бараан болуп чурттап чорлар ийин. Ылгал-даа чок. Чүгле харын үнелелдиң ады болгаш онзалап көөр шынарлар үе аайы-биле чаарттынып келген-дир. Амгы үеде «мужик» деп орус сөс орнунга «кончуг» деп сөстү ажыглап эгелээн. Кончуг эрлерни үнелээр шынарларже дээди эртемниг болуру немежип келген. Харын-даа мырыңай чаңгыс эвес, ийи-үш-даа дээди эртемни чедип ап чоруур апарган болгай. Кончуг эрлер шалыңы хөй ажылдыг бооп, бажың-балгадын боду садып, тудуп ап, куда-доюн боду эрттирип алыр кылдыр ада-иези кижизидип, башкарып чорууру эки болбайн канчаар. Бай-шыырак, өнчү-хөреңгилиг, сагыш-сеткили база байлак чурттаарын кым-даа хорувайн турар. Эр-ле боттуң күзели-ле турар болза, акша-төгериктен «аарый-ла» бербес болза... Ат-алдарлыг, үлегерлиг Ада-чуртун, төрел-аймаан, өг-бүлезин камгалаар, уштап-баштаар экер эрлер хөй-ле болзун.
Чоокшулап олурар байырлалыңар-биле, Тывавыстың экер-эрес эрлери – Ада-чуртувус, өг-бүлевис камгалакчылары!
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту шедеврумга чураан.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19