Июнь 9-11 хүннеринде Улуг-Хем кожууннуң Чодураа суурунга “Скифтерниң уран өнчүзү: Бурунгу чаңчылдарны эгидери” деп сөөк чазаар уран чүүлдүң республика чергелиг II фестиваль-мөөрейи болуп эрткен. Аңаа Тываның аңгы-аңгы булуңнарындан шупту 12 чазаныкчы мастер киришкен.
Чүү-даа чүве уткалыг, үндезинниг болганда, чаа-ла ийи дугаар чыл болуп турар мөөрейниң кол организакчызы Улуг-Хем кожууннуң культура килдизиниң эргелекчизи Чойганмаа Даваадан ооң эгелээн төөгүзүн сонуургаарывыска, мону чугаалаан:
“Эң-не баштай хөйге билдингир эртемден археолог Марина Килуновскаядан бистиң Улуг-Хем кожууннуң девискээринден археологтуг казыышкыннар үезинде сөөктен сиилбип кылган чүүлдер тывылганын, олар шупту Санкт-Петербургта Эрмитажта шыгжаттынганын билип алгаш, өгбелеривистиң бурун шагдан тура кылып чорааны уран чүүлүн уламчылаар, ону катап эгидер сорулгалыг фестиваль-мөөрейден эрттирип көрзе кандыгыл дээн бодал тыптып келген.
Тывада чонар-даштан, кара даштан, ыяштан дээш өске-даа материалдардан ус-шеверлер кончуг чараш ажылдарны сиилбип кылып турар, янзы-бүрү мөөрейлер эртип турар. Чылдан чылче чазанырынга херек материалдар, ылаңгыя черден казып тывар чымчак даштар эвээжеп турар болганда, материалды тывары-даа белен сөөк чазаар уран чүүлдү хөгжүдери чугула эвес бе дээн бодалымны Начын Шалыкка чугаалаан мен. Ол: “Улуг-Хем кожууннуң девискээринге мындыг ажыл чоруп турган деп чүвени чүнүң-биле бадыткап болур сен?” – деп айтырган. Ынчаар орта мен, Марина Килуновскаядан Эрмитажта шыгжаттынган сөөктен сиилбээн экспонаттарның чуруктарын дилээримге, берген. Оларның бирээзин бо фестиваль-мөөрейниң логотиви кылдыр ажыглаарын чөпшээ- рээн” – деп, мөөрейниң кол организакчызының тайылбырының бадыткалы болур медээни интернеттен көрүп болур. Ында бижип турары ёзугаар алырга, шынап-ла, 1970 чылдарда Тываның Аймырлыг базырыындан бурунгу өгбелерниң курга ажыглап чорааны сөөктен кылган пряжка тывылган болуп турар. Ол бурунгу чевег боду орай скиф үезинге хамааржыр деп бижип турар болза, шак ол сөөктен кончуг шевергин сиилбип кылган эдилелди бистиң эрага чедир VI–III чүс чылдарда өгбелеривис ажыглап чорааны үнелиг. Ол пряжкада ийи чуңманы 5,3×9,5 см хемчээлдиг сиилбип көргүскен.
“Фестиваль-мөөрейни бир дугаар чарлаптарывыска, 8 мастер киришкеш, кайгамчык чараш ажылдарны кылгаш, хөйнү кайгаткан. Эрткен чылын фестиваль “Чодураа” деп аттыг уругларның чайгы дыштанылга лагеринге эрткен болза, бо чылын ында тудуг ажылдары чоруп турары-биле, суурга эрттирер деп шиитпирлээн бис. Бо чылын 18 хардан өрү 16 кижи киржир күзелин илередип турган, ынчалза-даа аңгы-аңгы чылдагааннар-биле 4 кижи кээп шыдавады. 12 мастер ийи хүн дургузунда дыка чараш ажылдарны кылып шыдаптылар. Оларның аразында чонар-даш-биле ажылдап өөренген дуржулгалыг мастерлерден эгелээш, бир дугаар сөөк чазаарын шенеп турар улус база бар. Бо фестивальдың баш бурунгаар негелдези ёзугаар, ооң киржикчилериниң кылган ажылдары кожуунга артып каар. Фестивальды ийи чылда чаңгыс катап эрттирер деп сүмележип турдувус. Чоорту, чоннуң сонуургалы улгадып турарын эскергеш, чылдың эрттирер деп шиитирлээн бис” – деп, Чойганмаа Николаевна чугаазын уламчылады.
Сөөктен дүрзүлер сиилбип кылыр бо ховар уран чүүлдү катап диргизип, ону уламчылаары-биле келир салгалдарга дамчыдар сорулга салган фестивальдың Тывада болуп турарынга өөрүп турарын сураглыг эртемден археолог, РЭА-ның материалдыг культура төөгүзүнүң институдунуң Тыва экспедициязының даргазы Марина Килуновская чугаалаан:
– Эртем талазындан алырга, скиф культурада аң-мең сөөктеринден, дириг амытаннар мыйызындан чазаан херекселдер ынчангы амыдыралга ажыглаар анаа чүүлдер турган-даа болза, оларны каастаарда, дириг амытаннар дүрзүлери сиилбип турганы аажок чараш, нарын уран чүүл кылдыр санадыр. Ооң бир бадыткалы – бо-ла кожууннуң девискээринде скиф үезиниң чевээнден тывылган сөөктен чазаан ийи тени фестивальдың логотивинде көргүскен.
Бо чылгы фестивальдың киржикчилери ийи хонук дургузунда кайгамчык ажылдарны кылган-дыр. Материал боду, чижээ, мыйыс бодунуң хевири-биле аңаа чүнү сиилбип болурун айтып берип турар. Шак-ла ынчаар бурунгу скиф мастерлер кылып турган. Бо сөөктен ажылдарда угулзаларның нарыны, хевир дүрзүлерниң хөй янзызы кижини магадады бээр-дир” – деп, жюриниң ажылынга киришкен сураглыг археолог демдеглээн.
Фестивальдың логотивин бурунгу эдилелге үндезилей ол хевээр чуруп белеткээн жюри даргазы Начын Шалык болуп турар. Ол Чодураа суурга ийи хонук дургузунда фестиваль киржикчилери-биле аралажып, оларның канчаар ажылдап турарын кыдыындан эскерип көрүп турган.
“Бурунгу үеде скифтер үнелеп четпес өнчүнү биске арттырып берген: алдын, мөңгүн, үнелиг даштар, демир, сөөк болгаш ыяштан кайгамчык ажылдарны археологтуг казыышкыннардан эртемденнер тып турар. Ынчалза-даа сөөктен сиилбип кылган ажылдар эвээш кадагалаттынып арткан. Ынчанмайн канчаар, биологтуг материал болганда, муң-муң чылдарда ирип, эстип-даа каар.
Бо фестивальда киржип турар мастерлерниң көрүжү-даа, ажыглаан материалдары-даа аңгы-аңгы болурундан аңгыда, техниказы тывынгыр, кижиниң бодавайн турган аргаларын ажыглап турары-биле дыка шыырак болуп турар. Сөөк-биле ажылдаары чонар-даштан дүрзүлер сиилбип кылырындан дүрген болуп турар. Материал боду чымчак, чазаныычал, ооң кадында сөөктүң хевиринге чагыртып мастерлер кончуг нарын ажылдарны кылып болур аргалыг. Ынчалза-даа даш биле сөөктүң аразында улуг-ла ылгал чок болуп турар.
Бир эвес мастерлерге ажылдаарынга кым-даа шаптыктавас, боттары аразында чажыттарын ажыдып, хөөрежир аргалыг шак-ла мындыг чараш черге уламчылаар чүве болза, моон-даа соңгаар хөйнү хаара туткан делегей чергелиг кайгамчык фестиваль кылдыр сайзырай бээр. Бо эгелеп алган чараш мөөрейни үспес болза эки. Келир үеде моон кончуг улуг мастерлер үнер боор деп идегээр мен.
Шак мындыг мөөрейни суур бүрүзү-даа эрттирип болур. Бүдүн Тываның девискээри дээрге скиф цивилизациязының эгелээн чурту болгай. Ол дугайында бүгү делегейниң эртемденнери чугаалап турар. Бир дугаар эгелекчи санал Улуг-Хем кожууннуң культура килдизиниң эргелекчизи Чойганмаа Даваадан үнген болгаш, мында болуп турары бо. Фестивальдың им-демдээнде хүн аайы-биле шимчээшкинни көргүскен. Ынчап кээрге, чуртталганың шимчээшкини болуп турар. Бо фестиваль база төнчү чок болзун деп күзелдиг мен.
Россияда сөөк чазаар уран чүүл шагда-ла сайзырай берген, ылаңгыя соңгу чүктүң чоннарында. Якутияда мырыңай аңгы музей бар болгай. Бис – скиф цивилизациязының эгелээн төвүнден бо уран чүүлге чаа тынышты киирер ужурлуг бис деп бодаар-дыр мен” — деп, ол чугаалады
Ак-Довурактың уругларның уран чүүл школазының директору, чурулга башкызы Аржаана Сат сөөк-биле бир дугаар ажылдап турар.
“Бо фестиваль дугайында коллегамдан дыңнааш, шенеп көөр-дүр дээш, кириштим. Ийи хүн дургузунда чанымга ажылдап турган өске киржикчилерден арга-сүмени айтырып ап, олардан көрүп, удур өөренип ап тургаш, “Ирбиштиң аңнаашкыны” деп ажылды кылып доостум. Сөөк чымчак болгаш чазаарга дыңнангыр болуп турар. Мастерлерниң кылган ажылдары дыка чараш-тыр. Улуг мастерлерниң дуржулгазын көрүп, өөрениринге бо фестиваль меңээ дыка ажыктыг болду” – деп, ол чугаалады.
Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжизиниң бирги курсчузу Арсений Маланов башкызының сүмезин эдерип, фестивальга киришкен. Ооң мурнунда чонар-даштан бөрү дүрзүзүн сиилбип кылгаш, төрелинге белекке берипкен болгаш, бо удаада те мыйызындан ол-ла ажылын катаптап кылган.
“Сөөк-биле ажылдаарга дыка эптиг болду. Материал чөпшүл-даа болза, чазанырынга чаа-ла өөренип турар болганымдан, эгезинде арай берге болду. Ийи дугаар хүнде холум эптежип, шаам-биле ажылым доостум. Бо фестиваль меңээ дыка ажыктыг болду, дыка хөй чүүлдерни билип алдым” –деп, мөөрейниң эң-не аныяк киржикчизи чугаалады.
Мөңгүн-Тайганың бир-ле оваазының чанынга куурара берген чыткан аргар-кошкар мыйызын чуруур, чазаар мастер башкы Руслан Делгер-оолга, “Шевер кижи бир-ле солун чүүлдү чазап алыр сен” дээш, эжи эккеп берген. Ол мыйыска мастер те-чуңманы скиф культурага үндезилей сиилбип көргүскен.
“Сөөк-биле бир дугаар ажылдап тур мен. Чеже-даа чымчак болза, дөмей-ле эп херек чорду. Кончуг эки фестиваль деп бодум хуумда ынчаар үнелеп кириштим. Улуг мастерлерниң ажыглаар техниказын көрүп ап, арга-дуржулга солчуп алырынга ажыктыг болду” – деп, чурук башкызы чугаалады.
Фестиваль киржикчилери инек, буга, иви, аргар-кошкар, те мыйыстарындан аңгыда, аът бажының сөөгү, кулунчак дуюу, сарлык чарыны дээш өске-даа материалдарга катаптаттынмас чараш дүрзүлерни сиилбип кылган. Бир черде аът киштээн-даа ышкаш, өске ажылда буга бустаан, үшкүзүнде ирбиштиң аңнаашкынын-даа көрүп болур. Бир-ле тоол оранында келген-биле дөмей...
“Фестивальды чарлаптарга, материал тып алырынга бергедешпедим. Кажаа дооразынга чыткан кулунчак дуюу болгаш инек мыйызындан биче хемчээлдиг ажылдарны кылдым. Кулунчак дуюунга кулунче халдаар дээш кеденгиирлеп келген бөрүнү, мыйыстан кыс улустуң чажынга кадаар каасталга херекселин кылдым. Ажырбас чүве-дир. Бир эвес, чүгле мооң кырынга туруптар болза, сөөктен чүнү-даа сиилбип, орулгалыг ажылдап болур-дур. Материал тывары база берге эвес ышкажыл” – деп, мөөрейниң киржикчизи Сергей Сотпа чугаалады.
Мөөрейниң түңнелинде эң-не кол шаңналга ТР-ниң Даш чонукчуларының эвилелиниң кежигүнү, Кызыл хоорайдан мастер Санчыт-оол Өлчейниң ажылы төлептиг болган. Ол 50 муң рубль-биле шаңнаткан. ТР-ниң Даш чонукчуларының эвилелиниң кежигүнү Барыын-Хемчиктен мастер Сайын Күжүгет бирги черни ээлээш, 30 муң рубль-биле шаңнаткан. РФ-тиң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, ТР-ниң Даш чонукчуларының эвилелиниң кежигүнү Сүт-Хөлден мастер Орлан Саттың ажылы ийиги чергениң (20 муң рубль) шаңналынга төлептиг болган. Үшкү черни ТР-ниң Даш чонукчуларының эвилелиниң кежигүнү Чаа-Хөлден Владимир Черзи ээлээш, 10 муң рубль-биле шаңнаткан. Арткан киржикчилер хол куруг чанмааннар. Шупту номинация аайы-биле тус-тузунда 5 муң рубль-биле шаңнатканнар.
Өгбелерниң бурун шагдан тура кылып чорааны сөөк чазаар уран чүүлдү кадагалап, өзүп олурар салгалга дамчыдып бээр сорулгалыг эрткен фестиваль-мөөрейни кончуг ажыктыг болуушкун деп санаары чөптүг-дүр деп көрүкчүлер-даа, организакчылар-даа, киржикчилер-даа түңнеп тараан.
/ Карина МОНГУШ.
Чуруктар авторнуу болгаш ук фестивальдың ВКонтактеде арнындан алган.
“Шын” №23 2026 чылдың июнь 18
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...