Бүгү чурттарның пролетарийлериниң баштыңы, Октябрьның Улуг революциязын өөскүткеш, тиилеп үнген большевиктерниң адазы, совет политик болгаш күрүне ажылдакчызы, марксизмниң улуг теоретиги, Россияның социал-демократтыг ажылчыннар (большевиктер) партиязының, Үшкү (Коммунистиг) интернационалдың, ССРЭ-ниң үндезилекчизи, РСФСР-ниң болгаш ССРЭ-ниң Улусчу комиссарлар чөвүлелиниң бирги даргазы, чырыткылыг коммунизмче орукту изеп, көскү ажылдарны кылып чораан, төөгүде балалбас исти арттырып каан Владимир Ильич Ленин 1870 чылдың апрель 22-де (эрги календарь-биле, 10-да) Симбирск (Ульяновск) хоорайга төрүттүнген.
Совет үениң өөреникчи ажы-төлү ол ай-хүннү беш салаазы дег билир. Удуп-даа чыдырда, хенертен оттурупкаш, айтырар болза, илдик чокка харыылаптар турганы шын.
Клазывыс ханазында
Кызыл хоолуг портрет бар.
Кымның чуруул, шупту билир:
Кырган-ачай Ленин-дир
– дээни ышкаш, школаже-даа, классче-даа, кайы-бир күрүне албан черинче-даа кире бээрге, бир дугаарында-ла каракка илдигер чүве – Ленинниң чуруу, Ленинниң хөрек тураскаалы. Ооң «Өөренир, өөренир база катап өөренир!» деп кыйгы болган сөстерин улуг кызыл үжүктер-биле орус, тыва дылдарда бижигилээн болур.
Өндүр ада Ленин
Өөренирин чагаан.
Өөреникчи дуңма,
Ону черле утпа.
Эртем биле ажыл –
Адырылбас төрел.
Эртеми чок кижээ
Ажылдаары берге.
Шак бо одуругларга чалгынналгаш, үжүк-бижик билбес, дүмбей караңгы чон өөренип, эртем-билиг чедип ап, школаның эргинин артап киргеш, октябряттар, пионер болгаш комсомол деп совет уругларның назы-харының аайы-биле онзагай бөлүктеринче кирип турган. Октябряттарның ылгавыр демдээ – солагай талакы чүрек дужунда кыстырган беш адыр кызыл сылдыс. Ортузунда бичии Володя Ульяновтуң дыдыраш баштыг чуруун сиилбип каан. Шак ол демдекти чуктан база кылып турган. Ак-кара будуктуг фото-чурукту ооң ортузунга суп каан болур чүве. А ленинчи ажыл-херектер кылырынга чажам дивес, идепкейлиг пионерлерниң ылгавыр демдээнде беш адыр сылдыстың кырында пионерлер одааның кызыл чалбыыжын сиилбээш, Ленинниң чуруунуң адаанда «Кезээде белен мен!» деп даңгыракты бижип каан. Хөрекке демдектен аңгыда, пионерлер албан кызыл өңнүг галстуктуг болур. Ол үш булуңнуг: коммунистер, комсомолчулар болгаш пионерлерниң чарлып болбас үш салгалының ылгавыр демдээ. Дүре туткаш, баглаан пионержи галстук кижиниң ооргазынга дески үш-булуңчукту көргүзер. Мурнундан көөрге, оң талазы солагай талакы азыгдан бедик турар ужурлуг. Ону баглаары база тускай чурумнуг, кайы хамаанчок, туралааны-биле шивейликтир шарывас, оң талакы холу-биле доң кырындан тыртарга, хостуг уштуна бээр кылдыр шиңгээдип алгыже, катап-катап өөредип каар. Дүүнгү октябряттар пионерлер одуруунче шак ынчаар кирер. Октябряттар-даа, пионерлер-даа хажыт чокка күүседир даңгырактыг болур. Ооң сөстерин кыдырааштарның артыкы арнынга база парлап каан болгулаар. А комсомолга кирери бир тускай, онзагай. Бүгү-эвилелдиң Ленинчи Аныяктарының Коммунистиг Эвилелиниң уставын шээжилеп алгаш, комиссия мурнунга шылгалданы эртип, хөрээнге «ВЛКСМ» деп бижиктиг киискип турар тук ортузунда Ленинниң арнын сиилбээн ылгавыр демдекти эдилээр эргени чаалап алыр. Комсомолчу билетти база байырлыг байдалга тыпсыр. Ында ай санында төлээн 2 көпеек дадывырын демдеглээр одуруглар бар. Школаның комсоругу дадывырны хүлээп алгаш, «Оплачено ВЛКСМ» деп бичии дөрт-булуңчук таңманы баскаш, адын салып каар. Шак ол дадывырлар Эвилелдиң бюджедин тургузуп турган болгаш хемчеглер эрттиреринге, амыдыралга ажыктыг чүүлдер кылырынга хереглеттинип турган.
Кандыг-бир чурум үрепкеш, комсомолдан үндүртүп, ооң биледин болгаш хөрекке кадаар ылгавыр демдээн хавыртыры дег коргунчуг чүве чок турган. Ынчангаш кижи бүрүзү быжыг сагылга-чурумнуг, коммунизм тургусчур изиг күзелдиг, чаңгыс өг-бүлениң эп-найыралдыг ажы-төлү-биле дөмей чораанын төөгү бадыткап турар.
Бичиимде бир болуушкунну эки сактыр мен. Бир даайымның кудазы болур дээн. Куда эрттирер бажың клуб чанында, чүгле орук кежер. Ол шагда ында-мында херимнер иштинде болуп турар кудаларны херимнер баштарынга кушкашкылаштыр олургулап алгаш, аажок-ла сонуургап дыңнаар, көөр чүве болгай. Ынчаар кайганып олурда, бир-ле кижи конфет-даа суна кааптар, шилде газировка-даа тутсуптар чүве. Ындыг болганындан-на чүве ыйнаан, аажок сартык манаан-даа олургулаар болгай. Өзүп келгеш, ону сактып кээрге, ыядынчыы кончуг апаар. Ол кудаже авам сугну эдерипкен мен. Чонаада четтинер эвес мен, бо удаада артында-ла четтине каапкан чоргаарым аттыг бар чыдыр мен де. Хөй улус хөлзээн бажың даштынга чедип кээривиске, парторг угбай хамык улусту клубче киир чалап тур. Улуг улусту эдерип кире бердим. Сцена кырында узун столду кызыл бархат пөс-биле шып каан. Артыкы көжегеде өндүр ада Ленинниң чуруун аскаш, каастап каан. «... совхозтуң социалистиг күш-ажылынга идепкейлиг киржип чоруур ... аныяктарның комсомолчу кудазын ажыттынган деп чарладым» дээн соонда, ССРЭ-ниң ыдык ырызы чаңгыланы берди. Кызыл шывыглыг стол артында олурар өгленип турар аныяктар биле залда чыылган дөргүл-төрел бут кырынга туруп келди. Байырымныы-ла кончуг, өске кудалардан бир янзы. Комсомолчу куда деп чүве база бар деп ынчан билген мен. Өг-бүле тудуп турар аныяктарның бирээзи совхозка бухгалтерлеп, бирээзи чолаачылап ажылдап турган. Оларның ажыл-агыйын онзалап, мактап, байыр чедирип, Хүндүлел бижик-биле шаңнаарга, диңмиттиг адыш часкаашкыннары соксаал чок үргүлчүлеп турда, улаштыр куданың доюнче чалап турарын микрофонга чарлапкан. Клубтан шуужуп үнген чон столдарга барып олурупкан...
Бичии уругларга эптиим кончуг болгаш, миннип кээримге-ле, даайларым, даай-аваларым уруг-дарыын алчып турар боор мен. Ол «ажылымның» ады-ла ол – «нянялаар». Дыштанылга кээрге-ле, чоруп каар мен. Бажың бүрүзүнге баарга, номнар-ла хөй болур. Орус дылда өңнүг чараш уруглар номнары, совет үениң чыындылары, энциклопедиялар, справочниктер бар болур. Ажыдыптарга-ла, бир дугаарында Ленин башкының портреди бар боор. «Бо кымыл?» – деп, чугаазы чаа үнүп турар чаптанчыг дуңмаңдан айтырарыңга, дыка билир болур, улуг чоргаарал-биле: «Ленин!» – деп харыылаар. Оон кедерезе, арыннарны ажып-ажып, Ульяновтарның өг-бүлезиниң чуруун айтып-айтып, кижи бүрүзүнүң адын адаар чүве болгай: Александр, Анна, Ольга, Дмитрий, Мария. Надежда Крупскаяны база кижи бүрүзү дыка таныыр. Амгы үениң салгалынга хөктүг болуру чугаажок. А бис ол үеде эң угаанныг, хөй билиглиг, чуртталгаже тускай сорулгалыг, келир үеге бүзүрелдиг чораан болгай бис. Школаны доозупкаш, дүрген коммунистер одуруунче база кирип алыр деп бодалдыг чоруп олурар боор. Коммунист кижи арага-дары ишпес, хөй-ниити черинге эзирик көзүлбес, быжыг сагылга-чурумнуг, үлегерлиг, бедик ат-алдарлыг кижи болур. Ындыг турганындан-на боор, класска бичии чурум үреп, тенектениптер таварылгаларда улуска каттышпас, чурумнуг кижини «коммунист» деп шолалаар турганы чажыт эвес.
Совет үеде чаа төрүттүнген чаштарны Ленинге тураскаадып адаар чоруктар тываларны база оюп эртпээн. Владимирлер, Надеждалардан аңгыда, Вилен(а), Владлен(а), Владилен(а) деп аттар база нептерей берген. Чер-черлерде төп кудумчулар Ленинниң адын эдилевишаан хевээр.
Марксизм-ленинизмниң суртаалчызы, чырыткылыг коммунизмниң херелдеринче уткуштур бүзүрелдии-биле чонун уштап-баштап каан Владимир Ильичиниң төрүттүнген хүнүнде дыка солун хемчеглер эрттирер чүве. Школага албан пионерлер чыыжы болур. Аңаа Ленин дугайында шүлүктер чугаалап, ырлажыр. Улаштыр класс шактары болур. Суму бүрүзүнде бедик дагның көскү арнында даштар-биле бижээн «Ленин» деп бижикти агартыр чугайлаар. Каш чыл ою болуп турарын база бижээн болза, сөөлгү санын эде салбышаан, чугайлаар. Эң-не чымыштыг, солун хемчеглерниң бирээ- зи – демир-дес чыылдазы. «Металлолом чыыр» деп чарлалды чандыр дыңнаар болгай бис. Суурнуң бүгү девискээрин чиндипкеш, бар-чок демир-дести школа девискээринге оваалап каар турдувус.
Үе-шаг өскерлип, ниитилел тургузуу, политиктиг чурум чеже-даа бир янзы апарган болза, Ленин мөңге дириг кылдыр Россияның төөгүзүнде артып калган. Москвада ооң мавзолейи ам-даа аян-чорукчуларның ынак чери бооп артпышаан. Бистиң угаан-медереливисте, чалыы үевистиң сактыышкыннарында «өргүн көвей уругларга башкы Ленин ынчаар» чагывышаан... Таңмаланып артып калган.
/ Надежда КУУЛАР.
ГигаЧатка чуруткан болгаш авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY