| Тамара Монгушовна Люндуптуң 80 харлаанынга |
Өндүр бедик билиглерниң
Өргүп четпес шыгжамыры.
Өшпес чырык отчугажын
Өөскүткен номнар саңы!
Тыва чуртувустуң девискээринде чаа-чаа чараш ном саңнары немей туттунуп, дериттинип, сайзыралдың агымы-биле бир деңге кады чаарттынып, бедик деңнелче үнүп, чаа техниктиг аргаларны шиңгээдип, ажыглап чоруп олурары өөрүнчүг.
Оларның бирээзи бо чылын 95 хар юбилейин демдеглеп эрттирер А.С. Пушкин аттыг национал ном саңы. Ук ном саңында бодунуң мергежилиниң хыын тыпкан, аңаа бердинип, бо хүннерге чедир билдилиг ажылдап чоруур, культураның хоочуну Тамара Монгушовна Люндуп база юбилейлиг чылын демдеглээр. Ооң чедип алган мергежилинге сонуургалдыын, туруштуун, сеткилинден бердингенин күш-ажыл дептеринде «А.С. Пушкин аттыг ном саңынче ажылга хүлээп алган» деп чаңгыс бижик бо хүннерге чедир таңмаланып артканы бадыткал. Тамара Монгушовнаның уран чүүлге, ном саңының ажылынга киирген үре-түңнелдиг ажылы күрүне шаңналдарынга төлептиг болган. Ол РФ-тиң культуразының тергиин ажылдакчызы», «Уран чүүлге чедиишкиннери» деп хөрек демдектериниң, А.С. Пушкин аттыг ном саңының, Тываның болгаш Россияның культура яамыларының, Дээди Хуралдың хүндүлел бижиктери-биле хөй удаа шаңнаткан. «Күш-ажылдың хоочуну» медальдың эдилекчизи, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы.
Ол 1946 чылдыӊ июль 13-те Кызыл хоорайга, ада-иезиниң 2 дугаар уруу болуп төрүттүнген. Ачазы Монгуш Наадынович Люндуп амыдыралында оруктарының хөй кезиин «Шын» солунга журналистеп, сургакчылап эрттирген. Бичии Тамараның солун-сеткүүлге, номнарга сонуургалы ачазының хүн бүрүде кылып турган ажылындан ужукталган. Бичиизинден-не номчуттунарынга ынак, ачазының эккелген солуннарын номчуур турганын бо-ла сактыр. Авазы Валентина Дамбаевна дааранылга фабриказының ус-шеверлекчилериниң бирээзи турган.
Ол Кызылдың 2 дугаар школазын эки демдектерлиг дооскаш, Чөөн-Сибирьниң күрүнениң культура институдунче кирип алган. 1970 чылда «Ном саңының ажылдакчызы» деп тускай мергежилдиг дипломну холга алгаш, төрээн Тывазынче чанып келген. Чаа дооскан, тускай билиглиг кадрны А.С. Пушкин аттыг ном саңынга эртем-методиктиг килдиске ажылдаары-биле хүлээп алган. Ооң баштайгы сүмелекчи – башкылары, дуржулгалыг хоочуннар Зинаида Стрелковская база Светлана Шимит. Аныяк ажылдакчы оларның удуртулгазы-биле ажылынга шуудап, үнелиг чагыг-сүмезин дыңнап, кызымак харыысалгалыын көргүзүп, эш-өөрүнүң макталын ап, тура-соруккур ажылдап эгелээн.
Тамара Люндуп шудургу, чүткүлдүг болурга, удавайн килдис эргелекчизинге томуйлаан. Ол ажылдап турган үелеринде бүгү кожууннарның ном саңнарын кезип, методиктиг сүме-дузаны чедирип, оларның ажылының ниити байдалын, фондузун немей четчелээр талазы-биле чагыгларны кылчып, аайлажып, чедер-четпезин көрүп, чугула херек доктаал, саавырларны Чазак деңнелинге чедир шиитпирлежир турган. Тамара Монгушовна ажылдап турган үелеринде кожуун бүрүзүнүң ном саңнарының фондуларында кандыг номнар барын барык шуптузун билир турган. Ол дээрге бодунуң ажылынга негелделиг, харыысалгалыг, хынамчалыг болганының бадыткалы-дыр. Ооң аажы-чаңы оожум, топтуг, дузааргак, номчукчу бүрүзү-биле канчаар ажылдаар хүлээлгезин чедиишкинниг күүседип, кандыг-даа кижи-биле чугаалажып, ажылдап билир.
Хоочун коктуг дижири дег, ол бодунуң мергежилин эң-не эки билиринден, хурал-суглаага шынын чугаалап, ажылга херек дыңнадыгларны, лекция, беседаларны бо-ла кылыр, чаа чүүлдерге сонуургалы улуг турган. Хоорай Совединиң депутадынга соңгуткаш, күүсекчи комитеттиң мурнунга ном саңнарының херээнге хамааржыр чугула айтырыгларны көдүрүп, дарый шиитпирлежип, хоойлу-дүрүмнерни, доктаал-саавыр, айтыышкын бижиктерин сайгаржып, ажыктыг ажылдарны кылышкан: «Тыва Республиканың библиотека херээниң дугайында» (1996), «Тыва Республиканың муниципалдыг хөй-ниити библиотекаларының ажылының стандарттыг хевири» (2016), «Тыва Республиканың хөй-ниити библиотекаларының ачы-дуза чедирериниң эң бичии нормативтери», «Тыва Республиканың хөй-ниити библиотекаларының концепциязы» дээш оон-даа өске чугула албан-херек ажылдарын кылырынга идепкейлиг киришкен. Ол ышкаш «А.С. Пушкин аттыг ном саңының төөгүзүнде кижилер» деп чуруктарлыг демдеглелдерни кылган. «Бодунуң үезиниң кижилери» (2017) деп ТР-ниң муниципалдыг ном саңнарының кадрларының дугайында чыындыны парлаан база «Урянхай — Тыва энциклопедияны» тургузарынга идепкейлиг үлүүн киириштирген. Амгы үеде ном саңының ажыл-херээниң кол сүмелекчизи база төлевилелдерниң идепкейлиг киржикчизи.
Хөй-ле үелер солушса-даа, ам-даа ном саңының сайзыралынга кызыл күжүн, билиин харам чокка өргүп, бараан болуп ажылдап чоруур хоочун ажылдакчывыс чаартылгалардан чыда калбайн, компьютер артында олурупкан, бар-ла кичээнгейин ынаар углап алган парланып олурарын кижи көргеш магадаар. 50 чыл ажыр ном саңынга амыдыралының оңгул-чиңгил оруктарын кызымаккай эрткен хоочуннуң шилип алган мергежилинге бедик тура-соруктуг, сагыш-сеткилинден бердинип ажылдаарының үлегер-чижээ, салдары аныяк салгалга дээштиг дээрзи чугаажок.
Тамара Монгушовна оглунуң, керниниң бүзүрелдиг сүмелекчизи, уйнуктарының ынак кырган-авазы болуп, оларын эртем-билигниң каалама оруунче үдеп, чаптанчыг уйнуктарының амданныг аъш-чем кылып бээр, ачы-дузалыг энерелдиг кырган-авазы болуп чурттап чоруур.
Хоочун кырган-авага ам-даа хөй чылдар дургузунда долгандыр турар чоок кижилериниң, эргелиг уйнуктарының хүндүткелинге, ынакшылынга бүргедип чурттаарын күзевишаан, быжыг кадыкшылды, узун назынны йөрээр-дир бис.
«Ном саңының эртем-методиктиг килдизин удуртур кылдыр томуйлап каарга, шала сүрээдексеп, кежээни дургу дүвүрелге алзып, канчаар ажылдаар кижи боор мен деп, хөй-ле бодалдар башта сыңмарлажып туруп бергенин бо-ла сактыр мен. Шыңгыы, негелделиг башкыларым, сүмелекчилерим Зинаида Федоровна, Светлана Чалбаевнаның арга-дуржулгазы, чагыг-сүмези меңээ чалгын-чакпа болган. Ол үеде кожууннарның ном саңнарының ажылы шоолуг эвес турган, ынчангаш ынаар бо-ла сургакчылап, доктаамал достунуп-даа, чадаг-даа үнүүшкүннерни кылыр турган бис. Чамдыкта автоклуб деп машина бээр, аңаа артистер, чогаалчылар, эмчилер, лекторлар, 10 кижи санныг, ырак-узак булуңнарже, малчын коданнарже чедер турган бис. Барган черинге кижи бүрүзү бодунуң хүлээнгенин тус-тузунда кылыр. Чон хөйү-биле чыглып кээр, аажок сонуургаар, бис чаа үнген номнарның делгелгезин кылып, чогаалчылар дугайында таныштырып, номчукчуларның сонуургаан айтырыгларынга харыылаар бис. Дыка-ла демниг ажылдаар турганын, солун үелер эрткенин ам чүгле магадаашкын-биле сактыр-дыр мен!
Ол демниг ажылывыс түңнелинде РФ-тиң Культура яамызының шилчиир Кызыл тугун-даа чаалап ап турдувус. База бир эң-не уттундурбас сактыышкыным, ол үеде директор Ольга Васильевна турган. Күрүне банкызының бажыңы хосталып турарын дыңнааш, иелээн хоорай чагыргазынга хүннүң чыгыы барып турганывыстың ачызында 1990 чылда ном саңының чамдык килдистери эрги Күрүне банкызының бажыңынче киргени база бир улуг төөгү. Бичии-даа бол ажыктыг, эки чүвени кылган-дыр мен деп миннип, сеткилим өөрүп чоруур.
Бо эртем-депшилгелиг техниктиг үе чеже-даа сайзыраңгай болза, ном саңының эжии номчукчуларывыска кезээде ажык. Эң-не бодап чоруур күзелим – ном саңы бедик, делгем өрээлдерлиг чаа туттунган оран-савалыг болурун йөрээп, мынча назылааже, 50 чыл ажыр ажылдап келген буянныг чылыг өргээмге чавыс мөгейип, удуртукчум Ирина Алексеевнага, улуг-бичии эш-өөрүмге четтиргеним илередип, чедиишкиннерге тура дүшпейн, ам-даа бурунгаар, холдары дыңзыг, базымнары демниг болурун күзээр-дир мен» – деп, А.С. Пушкин аттыг национал ном саңының хоочуну Тамара Монгушовна хүлүмзүрбүшаан, сеткили ханып, чугаазын доосту.
/ И.Д. ООРЖАК, А.С. Пушкин аттыг национал ном саңының редактору.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...