Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Алексей Бегзин-оол 1949 чылдың октябрь 28-те Барыын-Хемчик кожууннуң Хѳнделең сумузунуң Буга-Согар-Алаак деп хонашка малчын арат ѳг-бүлеге тѳрүттүнген. Алексей Сарыгларовичиниң албан ёзугаар бижиттинген намдары хөйге эки билдингир. Аңаа-маңаа төрүттүнген, өөренген, ажылдаан, шаңнал-макталы ындыг-мындыг дээш-ле баар. Ол бүгү шаңнал-макталдарны шүлүкчүнүң кайгамчыктыг салым-чаяаны, бижээн шүлүктериниң чечен-мергени оранчок ажа дүшкен.
ШҮЛҮКЧҮ
Сагыш-хөңнүм иштеп чоруур ырыларым,
Сакпаам адаан ийледип кээр шүлүктерим
Албан-дужаал садыызынга баар болза,
Алдарлыг ат көгүдүүнге алзыр болза,
Ынчан мени ыдыңардан дора көрүп:
“Ырың бажы каткан-дыр!” деп чектеп, шоодуп,
Авам сактып, ыглап оргаш, бижип кааным,
Амыраамның маанайында чалап кааным
Амы-кудум – шүлүктерим өрттедипкеш,
Арнымдыва дүкпүрүп-даа болур силер.
Арамайлыг чок бо черден чарлырымда,
Аъдым бажы хоя берген сөөлгү шакта
Шүлүктерим оода чаңгыс одуруу-даа
Чүрээңерге бырлаш кыннып кирер болза:
“Ыглаттынмаан карааң чажы болуп арткан
Ырың бажы катпаан-дыр!” деп, мени сактып,
Көвүк ышкаш хоозун мактал хөөктүрбейн,
Көжээ-маны тураскаал-даа тургуспайн,
Амы-кудум – шүлүктерим чаяап чораан
Алажымның инек-дажын шанчып каңар.
2003 ч., апрель 25.
Шагаан-Арыг
Шүлүктериниң “Дииреңниг дүш” деп номунуң “Бот дугайты каш сөс” деп эге чүүлүнде шүлүкчүнүң солун демдеглелдери бар. Аксы-Барлык школазынга өөредири-биле оглун ачазы Алаштан ушкарып эккелген чүве-дир. Ачазы оглун школага бүрүткедирде, адын Аңзат деп бижидип каан. Документ ёзугаар ооң ат-сывы Сарыглар Аңзат Бегзин-оолович болур ужурлуг. Эге класстарга өөренип турда, ооң ады канчап Алексей апарганын боду безин билбейн барган. Башкылар ынчаар журналга бижип каапкан хевирлиг. Ортумак школаны доозуп турда, документилеринге адазының ады фамилиязы, а фамилиязы адазының ады кылдыр бижиттине берген болган. Ынчангаш документ ёзугаар ат-сывы Алексей Сарыгларович Бегзин-оол апарган.
АЧАМ БИЛЕ АЛАШ ХЕМИМ
Чазын мээске саваң ышкаш сарыг сиген,
Сапык идиим мөгзү каггаш, октап каарга,
Аажок-ла халак-хилээм төгер ийик мен...
Алажывыс эргип келдим, күжүр ачай.
Сактырымга, Чолалыгның сыннарында
Сапык идик дагалары шаккыңайнып,
Чуңма ышкаш сарыг-сарыг өшкүлериң
Чуупкан дажы казырткайнып чораанзыг-дыр.
Салдамнарга сылдыс хооруп тура хонар
Чараш хемим! Үер-чайык, үе маңы
Аккан унуң өскертпээн-дир. Хөглүг-дүр сен!
Ачам ышкаш турум чоргаар хевээр-дир сен.
Чазын мээске сарыг сиген тайгыр-даа бол,
Сапык идик дагазы-ла шыдап чорду.
Амыдырал көшкезинден чуулбас кылдыр
Ачам биле Алаш хемим сөлеп чору.
Хөй ажы-төлдүг өг-бүлениң уруг-дарыының аразындан Алексей аажы-чаңының орлан-шоваазы, ааскыр-сөскүрү-биле ылгалып чораан. Бодунуң чогаалчы чоруунуң дугайында “Шүлүктерни “кырый” бергеш, дөртен харже кирип тура бижип эгеледим” деп Алексей Бегзин-оол бижээн. Тываның солун-сеткүүлдеринге ооң баштайгы шүлүктери парлаттынып эгелээрге, онзагай чогаадыкчы аяны көскү болган.
«Тываның аныяктары», «Шын», «Хемчиктиң сылдызы», «Улуг-Хем» солуннарга журналист ажылының салдары болгаш бижээн шүлүктериниң утказынга, сөс-домаанга Бегзин-оолдуң бодунуң шыңгыы негелделии-биле шүлүктери улам чечен-мерген, чидиг кылдыр бизеттинген. Шүлүктериниң «Болчаг» (1999 ч.), «Шаанчак» (2002 ч.), «Челелер», «Шылгалданың үш ужуру» (2009 ч.), деп чыындылары чырыкче үнген. «Черим-чуртум кижилери» деп очерктер ному 2012 чылда парлаттынган. «Огни Сибири» журналга шүлүктериниң орус дылче очулгалары парлаттынган.
Алексей Бегзин-оолдуң шүлүк бүрүзү – хуулгаазын угаан-медерел, уран-чечен сөс-домак делегейи. Ооң чогааткан шүлүктери, дүнеки аяс дээрде эмге-санчок сылдыстарның аразында шолбан ышкаш, тыва поэзияның дээжизинде чайынналган. Бодалдарны илередириниң өткүт чидии, сөс-домааның бир янзы уран-чечени-биле ооң шүлүктери номчукчуларның сеткил-сагыжының муңгак, омак-хөглүг, эрес-кайгал хөөннеринге ойнап чоруур. Ынчангаш оларны номчукчулар номчуп ханмас.
* * *
Аъш-чеми төктүп чыдар элбек-даа бол,
Аксы-сөзү эриг хаак дег ээлдек бол,
Оду-көзү ээги шонар чылыг-даа бол,
Өске черге уйгум келбес, дыжым ханмас,
Өлчей ырлыг чадырымга солуттунмас.
Хараачадан сыннар сирти хереп турар
Кашпал хемде күжүр авам бөөдей өөнде
Чамашкылыг самдар ширтээ манап чыдар,
Сарыг шайы доңгуузунда чылыг турар.
БҮҮРЕЛЧИННЕР ШАТТАР КЕЖИР КЫЙГЫРБЫШААН
Самагалдай сарыг чечээ хадаан эвес,
Чалыы назын эрткен-даа бол, кыраан эвес.
Хупуразын! Чаңгыс келген назынымда
Кудук-чайык чаңнап чорааш болур дээн мен.
Эрге-дужаал эдилээр дээш, чүткүвээн мен,
Эңме-тикчок өнчү мал-даа өстүрбээн мен.
Болур болбас сакпай, хоозун чаргы сүрүп,
Бодалдарым кулдандырып, бектетпээн мен.
Он сес харлыг чалыы шаамда ошкап кааным,
Оттуг эъттиг чараш кыстың эрни сооваан.
Бүтпейн барган күзелдерим чиргилчини
Бүүрелчинниг шаттар кежир кыйгырбышаан.
Чаңы багай эмдик аъттың аксы кадыг,
Шатка-белге колуннарым үстү берзе,
Чаңгыс келген назынымда шошкувайн,
Шаап чорааш чарылзымза, чолум болзун.
1990 ч., октябрь.
Ак-Довурак.
* * *
Эъдим-ханым хайнып чоруур тенек шаамда
Эрес-кайгал кызыыжактар көрүп алгаш,
Хондур-дүндүр читкилей бээр чордум, сарыым,
“Хонача” деп ыглап, хүннеп чоргуладың.
Эрте дүшкен кударанчыг күскү шаг дег,
Эрес-кайгал кызыыжактар кырып калды.
Сактырымга, чаңгыс сен-не часкы хевээр,
Чалыы шаавыс сагындырып артып калдың.
Хондур-дүндүр читкилей бээр тенек шаамны
Коптаргаштың чоор сен, сарыым, чассыгбайым.
Хорадаанда, сагыш аннып, чылдак кылып,
“Хонача” деп чөңгээ эреп тургай сен аан.
1993 ч., февраль.
Шагаан-Арыг.
ОДААВЫСТЫҢ ОДУ АМ-ДАА КЫППЫШААН-ДЫР
Аныяк чаш назынывыс шагда эрткен,
Артап кирер сөөлгү эргин ам-даа ырак,
Амыдырал мөңге чазы турар эвес,
Акшый берген назынывыс уткуп тур бис.
Оолак шаамның кадыр-каскак кокпазынга
Ожаавайн үскен балыым экирээн-дир.
Оожум, сарыым, артык чугаа ажыы чок боор,
Одаавыстың көзү ам-даа кыппышаан-дыр.
КАРА-БАЖЫҢ ЫРЫЗЫ
Ханазында тараканнар чаржып ойнаан
Кара-бажың наразынга дүжүмде-даа,
Улчуп чорааш, согур душ бооп иштешкеним
Узун чаштыг чараш кыстың куспаанга-даа
Чүрээм чүгле чаңгыс сени чоктап чоруур,
Сүнезиним сээң-биле кады хонар.
Идиктерим улдуңнары улчуккуже,
Ишти-хөңнүм сарыг-суглап ийлегиже
Тояап чорааш, бир-ле дүне чеде бээр мен.
“Тояанчының сүнезини келген бе” деп,
Човап-хилээн сеткилимниң ыызын оштап,
Чожуп-меңнеп уткуп аар сен, чарашпайым.
Каңзып турар шуурганныг кышкы дүне
Кара-бажың наразындан турбазымза,
Өршээл билбес дошкун содаа тайлымынга
Өжээтиниң сарыг кестиин “хойлапсымза”,
Кыйгы четпес бедик таңды көшкезинге
Кызыл тыным удазыны “бырлаш” дизе –
Ынчан база сүнезиним карактап кээр,
Ыстап-саргаан сээң чүрээң кайын эндээр.
“Уйгу-дүжүм чиктиин але, орта бе” деп
Улуг тынып, мени чоктап артар боор сен.
1994 ч., октябрь.
Ак-Довурак.
Алексей Бегзин-оолдуң шүлүктеринде кижиниң сагыш-сеткилиниң шупту хөөннери холушкан. Хамшуургу, салым-хууну өттүр көөр, харын-даа мырыңай чырык өртемчейдан чарлып, дываажаң оранынче чоруй баарының дугайында шүлүктерни ол бижээн.
* * *
Хөмден даараан көгээржиимде шиме доңу
Көдүргеним кундагага хөлбеңейнип,
Чедишкен ирт кудуруунуң чаа сыстып,
Чечектиг чай алдын күсче шилчип турда,
Чырык черден чарлыр хүнүм болчаа кээрге,
Чыраа-Борам бажын савап туруп калыр...
Өртемчейге түр када аалчы-даа бол,
Өктерээним аксым кежии, чолумдан-даа,
Түренчиг бол, чурттаксанчыг төрээн черден
Түлээн терек бүрүзү бооп хадый бээр мен.
Ырызын-даа, ыызын-даа деңге сөңнээр
Ынак черим довураа бооп хуула бээр мен.
1995 ч., июль.
Шагаан-Арыг.
Алексей Бегзин-оолдуң кижилерниң сагыш-сеткилин хөлзедиптер, уярадыптар, муңгарадыптар шүлүктери тыва поэзияның бир янзы хөөнү бооп ындынналып чоруур.
Чурукту маадырның эш-өөрүнүң хууда архивинден алган.
«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn